Sunday, August 16, 2026

నాదతనుమనిశం శంకరం

 నాదతనుమనిశం శంకరం

రాగం: చిత్తరంజని | తాళం: ఆది | మేళకర్త: 19


కీర్తన:

పల్లవి:

నాదతనుమనిశం శంకరం

నమామి మే మనసా శిరసా ॥నాదతను॥

అనుపల్లవి:

మోదకర నిగమోత్తమ సామ

వేదసారం వారం వారం ॥నాదతను॥

చరణం:

సద్యోజాతాది పంచవక్త్రజ

సరిగమపదని వరసప్తస్వర

విద్యాలోలం విదళితకాలం

విమలహృదయ త్యాగరాజపాలం ॥నాదతను॥

ప్రతిపదార్థములు:

  • నాదతనుం = నాదమే శరీరముగా గలవానిని

  • అనిశం = ఎల్లప్పుడు

  • శంకరం = శంకరుని (శివుని)

  • మే మనసా శిరసా = నా మనస్సుతో, శిరస్సుతో (హృదయపూర్వకముగా, సాష్టాంగముగా)

  • నమామి = నమస్కరించుచున్నాను

  • మోదకర = ఆనందమును కలిగించునట్టి

  • నిగమోత్తమ = వేదములలో ఉత్తమమైన

  • సామవేదసారం = సామవేదమునకు సారభూతుడైనవానిని

  • వారం వారం = మాటిమాటికిని (పునఃపునః)

  • సద్యోజాతాది పంచవక్త్రజ = సద్యోజాత, వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన అను ఐదు ముఖముల నుండి ఉద్భవించినట్టి

  • స-రి-గ-మ-ప-ద-ని వర సప్తస్వర విద్యాలోలం = శ్రేష్ఠమైన సప్తస్వర విద్యల యందు ఆసక్తుడైనవానిని (నిమగ్నుడైనవానిని)

  • విదళితకాలం = యముని (మృత్యువును) సంహరించినవానిని / జయించినవానిని

  • విమలహృదయ త్యాగరాజపాలం = నిర్మలమైన చిత్తము గల త్యాగరాజుని రక్షించువానిని (కాపాడువానిని)

తాత్పర్య విశేషాలు

  • నాదమే శంకరుడు: ఈ కీర్తనలో నాదవిద్యలోని పరమ రహస్యాన్ని వివరిస్తూ, నాదానికి అధిపతి అయిన పరమశివుడే సాక్షాత్తూ నాదస్వరూపుడని త్యాగరాజస్వామి స్తుతించారు. శంకరుడంటే జ్ఞానస్వరూపుడు; అలాగే సప్తస్వరాలకు మూలమైన శుద్ధనాదం కూడా జ్ఞానస్వరూపమే.

  • సామవేద సారం: వేదాలన్నింటిలో సామవేదం ఎంతో ఉత్తమమైనది. అటువంటి సామవేదానికి సారమైన శుద్ధనాదం ద్వారానే ఉపాసకులు పరమాత్మ యొక్క దివ్యత్వాన్ని అనుభవించగలుగుతారు. అటువంటి నాదరూపుడైన శంకరునికి నమస్కరిస్తున్నానని ఈ భావం.

  • పంచముఖాలు – సప్తస్వరాల ఆవిర్భావం: భక్తులను అనుగ్రహించడానికి ఆ శుద్ధ చైతన్య స్వరూపుడైన శివుడు సద్యోజాతం, వామదేవం, అఘోరం, తత్పురుషం, ఈశానం అనే ఐదు ముఖాలుగా వెలిశాడు. ఆ ఐదు ముఖాల నుంచే 'స-రి-గ-మ-ప-ద-ని' అనే సప్తస్వరాలు ఆవిర్భవించాయి (అనగా ఒక్కొక్క ముఖం నుండి ఒక్కొక్క స్థాయి భేదంతో సప్తస్వర సముదాయం ఉద్భవించింది).

  • దేహంలో నాదస్థానాలు – సమన్వయం: శివుని పంచముఖాల నుండి పుట్టిన సప్తస్వరాలనే త్యాగరాజస్వామి మరొక కీర్తన అయిన ‘శోభిల్లు సప్తస్వర సుందరుల భజింపవే’ లో మానవ శరీరంలోని ఐదు నాద స్థానాలుగా సమన్వయపరిచారు:

    • నాభి (బొడ్డు)

    • హృత్ (హృదయ స్థానం)

    • కంఠం (గొంతు)

    • రసన (నాలుక)

    • నాస (ముక్కు)

  • తాత్పర్యం: శివునికి ఐదు ముఖాలు ఉన్నట్లే, మానవునిలో నాదం వ్యక్తమవడానికి ఈ ఐదు స్థానాలు ముఖాల వంటివి. కాబట్టి శివుని పంచముఖాలకూ, మానవ దేహంలోని ఈ పంచ స్థానాలకూ ఉన్న అంతర్గత సంబంధాన్ని ఈ వివరణ స్పష్టం చేస్తోంది.


  • రెండు కీర్తనల సమన్వయం: మానవ శరీరంలోని నాద స్థానాలను ఒక కీర్తనలో (శోభిల్లు సప్తస్వర), శివుని పంచముఖాలను ఈ కీర్తనలో (నాదతనుమనిశం) పేర్కొనడం వల్ల—ఒక్కొక్క స్థానంలో ఒక్కొక్క సప్తస్వర సముదాయం ఉద్భవించిందని, ఈ రెండింటికీ ఒకే సమన్వయమని స్పష్టమవుతోంది.


ఒక్కొక్క స్థానంలో ఒక్కొక్క సప్తస్వర సముదాయం ఉద్భవించింది" అంటే — నాదోత్పత్తి జరిగే శరీరంలోని 5 వేర్వేరు స్థానాల నుండి 5 వేర్వేరు స్థాయిలకు (Octaves / Pitch Registers) సంబంధించిన పూర్తి సప్తస్వరాలు (స రి గ మ ప ద ని) పుట్టడం అని అర్థం.

సంగీత శాస్త్రం ప్రకారం ఒక్కొక్క స్థాయి (ఆక్టేవ్‌)లో 7 స్వరాల సముదాయం ఉంటుంది. ఆయా స్థాయిలను పలికించే శారీరక స్థానాలు, శివ ముఖాల సమన్వయం:

  • నాభి స్థానం (సద్యోజాత ముఖం): ఇక్కడి నుండి అత్యంత లోతైన అనుమంద్ర స్థాయికి చెందిన పూర్తి సప్తస్వర సముదాయం (స రి గ మ ప ద ని) ఉద్భవిస్తుంది.

  • హృదయ స్థానం (అఘోర ముఖం): గుండె భాగం నుండి కాస్త హెచ్చైన మంద్ర స్థాయి సప్తస్వర సముదాయం పుడుతుంది.

  • కంఠ స్థానం (వామదేవ ముఖం): గొంతు భాగం నుండి సాధారణంగా మనం పాడే మధ్యమ స్థాయి సప్తస్వర సముదాయం పలుకుతుంది.

  • రసన/శిరస్సు (తత్పురుష ముఖం): నాలుక లేదా శిరోభాగ స్పందన ద్వారా హెచ్చు శృతి అయిన తార స్థాయి సప్తస్వర సముదాయం వస్తుంది.

  • నాస/మూర్ధము (ఈశాన ముఖం): ముక్కు లేదా మాడు భాగం నుండి అత్యున్నతమైన అతితార స్థాయి సప్తస్వర సముదాయం వ్యక్తమవుతుంది.

ముఖ్య భావం:

ఒక్కో స్థానంలో కేవలం ఒక్కో స్వరం మాత్రమే పుట్టదు; నాభి నుండి అతితార వరకు ఉన్న 5 స్థానాల్లో ఒక్కో స్థానానికి సంబంధించి వేర్వేరు ధ్వని పౌనఃపున్యాలు (Frequencies/Octaves) గల పూర్తి 7 స్వరాల జత (సప్తస్వర కూటం) ఆవిర్భవిస్తుంది.


  • నాదోపాసనా ఫలితం (మృత్యుంజయుడు): ఈ విధమైన విశుద్ధ నాదోపాసన చేసిన సాధకునికి యముని (కాలం) భయం ఉండదు; అతడు మృత్యుంజయుడై సాక్షాత్తూ పరమశివునితో సాయుజ్య ముక్తిని పొందుతాడు. అందుకే పరశివునితో సమానమైన ఆ నాదస్వరూపానికి మనసా, శిరసా నమస్కరిస్తున్నానని భావం.

  • సంగీతంలో స్థాయిలు: సాధారణంగా మానవులకు మంద్ర, మధ్యమ, తార అనే మూడు స్థాయిలు మాత్రమే సులభంగా పలకడానికి సాధ్యమవుతాయి. మంద్ర స్థాయి కంటే క్రింద ఉండే అనుమంద్ర స్థాయి, తార స్థాయి కంటే పైన ఉండే అతితార స్థాయి సాధారణ మనుషులకు పాడటం ఎంతో దుస్సాధ్యం.

  • పంచస్థానాలు – స్థాయిల సంబంధం: స్థాయిలే స్థానాలుగా వివరిస్తూ శివుని పంచముఖాలతో ఈ క్రింది విధంగా సమన్వయపరిచారు:

    • అనుమంద్ర స్థాయి-  నాభి భాగం నుండి (శివుని సద్యోజాత ముఖం నుండి)

    • మంద్ర స్థాయి - హృదయ భాగం నుండి (అఘోర ముఖం నుండి)

    • మధ్యమ, తార, అతితార స్థాయిలు - వరుసగా మిగిలిన మూడు స్థానాలు/ముఖాల నుండి ఉద్భవిస్తాయి.


  • పంచ స్థానాలు – నాదోద్భవం: నాభి (బొడ్డు), హృత్ (హృదయం), కంఠం (గొంతు), ఉత్తమాంగం (శిరస్సు/మూర్ధము), ఆస్యం (ముఖం/నోరు) అనే ఐదు శరీర స్థానాల నుండి క్రమంగా గొప్పదైన నాదం ఉద్భవిస్తుంది.

  • నాదం యొక్క ఐదు స్థితులు (నామాలు): ఈ పంచ స్థానాల ద్వారా వ్యక్తమయ్యే నాదం ఐదు రూపాలను పొందుతుంది:

    1. అతిసూక్ష్మ

    2. సూక్ష్మ

    3. పుష్ట

    4. అపుష్ట

    5. కృత్రిమ

  • సంగీత వ్యవహారం – త్రిస్థానాలు: పరమశివుని పంచముఖాలు లేదా శరీరంలోని పంచ స్థానాల నుండి పుట్టిన ఈ నాదంలో, మానవుల సంగీత వ్యవహారానికి ప్రధానంగా మూడు స్థానాలు (త్రిస్థానములు – హృదయ, కంఠ, శిరస్సు ప్రదేశాలు / మంద్ర, మధ్యమ, తార స్థాయిలు) ప్రకాశిస్తాయి.

  • మంద్ర స్థాయి – 22 శ్రుతులు: హృదయం (ఎద) నందు పుట్టే 'మంద్ర స్థాయి'లో 22 రకాల సూక్ష్మ శ్రుతులు (ద్వావింశతి శ్రుతులు) ఉంటాయని పోలూరి గోవిందామాత్యుడు పేర్కొన్నారు.

  • సారాంశం: సప్తస్వరాల యొక్క సూక్ష్మ భేదాలే ఈ 22 శ్రుతులు. ఇవి మంద్ర స్థాయితో మొదలై సంగీత సాధనలో కీలక స్థానాన్ని వహిస్తాయి.

నాదతనుమనిశం శంకరం

  నాదతనుమనిశం శంకరం రాగం: చిత్తరంజని | తాళం: ఆది | మేళకర్త: 19 కీర్తన: పల్లవి: నాదతనుమనిశం శంకరం నమామి మే మనసా శిరసా ॥నాదతను॥ అనుపల్లవి: మోద...