Saturday, May 30, 2026

ఎన్నాళ్లుర కే యుందువో

 శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి వారి ప్రసిద్ధ పంతువరాళి రాగ కీర్తన అయిన "ఎన్నాళ్లుర కే యుందువో జూతాము"  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విపులమైన విశేషాలు 31 -05 -2026

1. పల్లవి

ఎన్నాళ్లూర కే యుందువో జూతాము

యెవరడిగే వారు లేదా శ్రీరామ

ప్రతిపదార్థం:

  • శ్రీరామ = ఓ శ్రీరామచంద్రా!

  • ఎన్నాళ్లూ = ఎన్ని రోజుల వరకు / ఎంత కాలము

  • ఊరకే యుందువో = (నన్ను సంరక్షించకుండా, నా మొర ఆలకించకుండా) ఏమీ చేయకుండా అలానే ఊరకనే ఉంటావో

  •  చూతాము = చూస్తాము (మేము కూడా ఎంత ఓపిక పట్టగలమో చూస్తాము)

  • ఎవరు = ఎవరైనా వచ్చి

  • అడిగే వారు = "ఇదేమి న్యాయం? ఈ భక్తుడిని ఎందుకు కాపాడవు?" అని నిన్ను నిలదీసి అడిగే సర్వాధికారులు

  • లేదా = నీకు ఎవరూ లేరా? (లేరని నీ ధైర్యమా?)

తాత్పర్యం:

ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను కాపాడకుండా నీవు ఇంకా ఎంతకాలం ఇలా ఏమీ తెలియనట్లు ఊరకనే ఉంటావో మేము కూడా ఓపికతో చూస్తాము. "ఈ భక్తుడిని ఇలా విడిచిపెట్టడం న్యాయమేనా?" అని నిన్ను నిలదీసి అడిగే పెద్దలెవరూ లేరని నీ ధైర్యమా?

విశేషాలు :

ఇది భక్తుడికి భగవంతునిపై గల "నింద " లేదా "నొచ్చుకోలు" (భక్తితో కూడిన అలిక లేదా విసుగు). లోకంలో తప్పు చేసిన వారిని అడిగే పెద్దలు లేనప్పుడు వారు ఇష్టానుసారంగా ప్రవర్తిస్తారు. ఇక్కడ త్యాగరాజ స్వామి కూడా భగవంతునితో చనువుతో... "నిన్ను అడిగేవాడు లేడని ఇంత ఉదాసీనంగా ఉన్నావా? చూద్దాం, నీవు ఎంతకాలం నన్ను ఇలా కాపాడకుండా ఉంటావో!" అని తన ఆవేదనను, పరమాత్మునిపై ఉన్న పరమ నమ్మకాన్ని ఒకేసారి ప్రకటిస్తున్నారు.

2. అనుపల్లవి 

కొన్నాళ్లు సాకేతపుర మేలలేదా

కోరిక మునులకుఁ  గొనసాగలేదా

ప్రతిపదార్థం:

  • కొన్నాళ్లు = కొంతకాలము పాటు

  • సాకేతపురము = సాకేతపురమును (అయోధ్యా నగరమును)

  • ఏలలేదా = నీవు పరిపాలించలేదా? (ధర్మబద్ధంగా ఏలలేదా?)

  • మునులకున్ = అరణ్యములలోని ఋషీశ్వరులకు, మునులకు

  • కోరిక = వారి కోరికలన్నింటినీ

  • కొనసాగలేదా = నీవు నెరవేర్చలేదా? (అవన్నీ సాఫల్యం రాలేదా?)

తాత్పర్యం:

రామా! నీవు పూర్వం అయోధ్యా నగరానికి రాజువై ఎంతో కాలం ప్రజారంజకంగా పరిపాలన సాగించి, ఎందరినో కాపాడి ఉన్నావు కదా! అలాగే వనవాస సమయంలో నిన్ను ఆశ్రయించిన మునుల కోరికలన్నింటినీ తీర్చి, వారిని రక్షించావు కదా!

విశేషాలు :

త్యాగరాజ స్వామి ఇక్కడ రాముని పూర్వ వైభవాన్ని గుర్తుచేస్తున్నారు. "నీవు భక్తులను కాపాడే అలవాటు లేని కొత్తవాడివి కావు. అయోధ్యను ఏలి భక్తులను రక్షించావు. దండకారణ్యంలో మునుల కోరికలు తీర్చావు. మరి నా విషయానికి వచ్చేసరికి ఎందుకు ఇంత ఆలస్యం చేస్తున్నావు?" అని రాముని దయాగుణాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నారు.

3. చరణం - 1

సతిమాటల నాలకించి సద్భక్తకోటుల సంరక్షించగలేదా

ప్రతిపదార్థం:

  • సతి మాటలన్ = (సతి = భార్య) నీ ధర్మపత్ని అయిన సీతాదేవి యొక్క మాటలను

  • ఆలకించి = శ్రద్ధగా విని, మన్నించి

  • సద్భక్త కోటుల = సత్ + భక్త + కోటుల = మంచివారైన కోట్ల కొలది భక్తులను

  • సంరక్షించగలేదా = నీవు కాపాడలేదా?

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! నీవు నీ భార్య అయిన సీతాదేవి చెప్పిన మాటలను మన్నించి, ఆమె సిఫారసును ఆలకించి కోట్ల కొలది సద్భక్తులను రక్షించలేదా?

విశేషాలు :

ఇది ఈ కీర్తనలోనే అత్యంత విశేషమైన భాగం. లోకసహజంగా రాజుగా పాలించడం, మునులను కాపాడడం ఒక ఎత్తైతే... అంతకన్నా విశేషం ఇక్కడ చెప్పబడింది:

  • సీతాదేవి సిఫారసు (పురుషకార వైభవం): శ్రీరామావతారంలో రావణ సంహారం జరగడానికి, లోక కళ్యాణానికి మరియు భక్తుల రక్షణకు కేవలం సీతాదేవి నిమిత్తమైంది. సీతమ్మ మాటను రాముడు ఎన్నడూ జవదాటడు.

  • వ్యాఖ్యానంలోని శ్లోక సూచనలు:

    1. వాల్మీకి రామాయణంలో రాముడు తానే స్వయంగా సుగ్రీవాదులతో భక్తుల రక్షణ గురించి చెబుతూ... "ఆత్మానం మానుషం మన్యే రామం దశరథాత్మజం" (నేను నన్ను దశరథ పుత్రుడైన ఒక సాధారణ మనుష్యునిగానే తలంచుచున్నాను) అంటాడు. అంటే భక్తుల పట్ల ఆయన అంతటి ఆర్ద్రత, మానవతా సహజమైన కరుణ చూపిస్తాడు.

    2. మరొక చోట "ప్రణిపాత ప్రసన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా" అని ఉంది. అంటే జనకపుత్రి అయిన మైథిలి (సీతమ్మ) కేవలం ఒక నమస్కార మాత్రముననే భక్తుల పట్ల ప్రసన్నురాలవుతుంది. అలా ప్రసన్నురాలైన సీతమ్మ... రాముడికి భక్తుల గురించి చెప్పి, వారిని సద్యః రక్షించేలా చేస్తుంది. రాముడు సద్భక్తులను రక్షించడంలో జానకిదే ప్రధానమైన పాత్ర (పురుషకార భూమిక) వహించిందని వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తోంది.

4. చరణం - 2 

మతిమంతులం బ్రోచే మతము మాదనలేదా

సతతము శ్రీత్యాగరాజు నమ్మంగలేదా

ప్రతిపదార్థం:

  • మతిమంతులన్ = బుద్ధిమంతులను (జ్ఞానముతో భగవంతుని శరణు వేడిన వివేకవంతులను)

  • ప్రోచే = కాపాడేటటువంటి

  • మతము = సిద్ధాంతము / వ్రతము / బాధ్యత

  • మాది అనలేదా = "మాదే" అని నీవు స్వయంగా చెప్పలేదా?

  • సతతము = ఎల్లవేళలా

  • శ్రీత్యాగరాజు = ఈ త్యాగరాజు

  • నమ్మంగలేదా = నిన్నే పరమదైవంగా నమ్ముకోలేదా?

తాత్పర్యం:

బుద్ధిమంతులు, జ్ఞానులు అయిన వారిని కాపాడే భారం, వ్రతం "మాదే" అని నీవు స్వయంగా చెప్పలేదా రామా? మరి ఎల్లప్పుడూ నిన్నే నమ్ముకున్న ఈ త్యాగరాజును కాపాడటానికి ఇంకా ఎంతకాలం వేచి చూస్తావు?

విశేషాలు :

  • మతిమంతులు: ఇక్కడ బుద్ధిమంతులు అంటే లౌకిక తెలివితేటలు ఉన్నవారు కాదు; జ్ఞానముతో భగవంతుని పాదాలను ఆశ్రయించి 'శరణాగతి' వేడిన భక్తులు. అలాంటి వారిని కాపాడే బాధ్యత భగవంతుడిదే అని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. రాముడు కూడా "నన్ను నమ్మిన వారిని కాపాడటం నా వ్రతం" అని అభయప్రదానం చేశాడు.

  • త్యాగరాజు నమ్మకం: "అలాంటి శరణాగత రక్షణ నీ వ్రతమే అయినప్పుడు, నిన్నే సతతము నమ్ముకున్న నన్ను రక్షించడానికి ఇంకా ఎందుకు ఆలస్యం? ఇంకా ఎన్నాళ్లు నన్ను పరీక్షించెదవు?" అని త్యాగరాజ స్వామి కీర్తనను ముగించారు.


Friday, May 29, 2026

ఎన్నాళ్లు తిరిగేది

 ఎన్నాళ్లు తిరిగేది

మాళవశ్రీ - ఆది. మే. 22.

పల్లవి:

ఎన్నాళ్లు తిరిగేది

  • ప్రతిపదార్థం:

    • ఎన్నాళ్లు = ఎన్ని రోజులు / ఎన్ని జన్మలు

    • తిరిగేది = (ఈ సంసార చక్రంలో) ఇలా తిరుగుతూ ఉండేది?

  • తాత్పర్యం: ఓ రామచంద్రా! ఈ సంసారారణ్యంలో నేను ఇంకా ఎన్ని జన్మల పాటు, ఎన్ని రోజుల పాటు ఇలా పరిభ్రమిస్తూ ఉండాలి?

  • విశేషాలు: మానవ జన్మ పరమార్థం భగవత్ సాక్షాత్కారం పొందడమే. కానీ మాయలో పడి జనన మరణ చక్రంలో తిరగడాన్ని చూసి త్యాగరాజ స్వామి వైరాగ్యంతో, ఆవేదనతో భగవంతుడిని ప్రశ్నిస్తున్న తీరు ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

చరణం 1:

ఎన్నరాని దేహాలెత్తి ఈ సంసారగహనమందు పన్నగఁ జోరులరీతిఁ బరులను ఏగించుచును

  • ప్రతిపదార్థం:

    • ఎన్నరాని = లెక్కలేనన్ని / అంతులేని

    • దేహాలెత్తి = శరీరాలను (జన్మలను) ఎత్తి

    • ఈ సంసార గహనమందు = ఈ సంసారం అనే అడవిలో

    • పన్నగ = పాము వలెనూ

    • చోరుల రీతి = దొంగల వలెనూ

    • పరులను = ఇతరులను

    • ఏగించుచును = భయపెడుతూ (సలుగులెత్తించుచు) / పీడిస్తూ

  • తాత్పర్యం: లెక్కలేనన్ని జన్మలెత్తి, ఈ సంసారం అనే ఘోరమైన అడవిలో పాముల వలె, దొంగల వలె ఇతరులను భయపెడుతూ, పీడిస్తూ ఇంకా ఎన్ని రోజులు ఇలా తిరగాలి?

  • విశేషాలు: స్వామి ఇక్కడ సంసారాన్ని అడవి (గహనం) తో పోల్చారు. అడవిలో పాములు, దొంగలు దారిపొడుగునా ఇతరులను ఎలా పీడిస్తారో, సంసారంలో పడిన మనుషులు కూడా స్వార్థంతో తోటివారిని అలాగే ఇబ్బంది పెడుతుంటారని లౌకిక స్వభావాన్ని ఇక్కడ ఎండగట్టారు.

చరణం 2:

ఉప్పు కర్పూరము వఱకు ఉంఛవృత్తిచే నార్జించి మెప్పులకుఁ బొట్ట నింపి మేమే పెద్దల మనుచు

చరణం 3

రేపటి కూటికి లేదని రేయిపగలు వెసనమొంది

శ్రీపతిపూజలు మఱచి చేసినట్టి వారివలె నే

చరణం 4

భ్రమనుకొని ఇరుగుపొరుగు భక్షింపరమ్మని పిల్వ

అమరుచు కో పూజజపము నాసాయము చేతుననుచు

చరణం 5

నాయందు ఉండేతప్పులు నాడే తెలిసికొంటి గాని 

బాయవిడువక మహానుభావ త్యాగరాజవినుత

  • ప్రతిపదార్థం:

    • ఉప్పు = సామాన్యమైన ఉప్పు మొదలుకొని

    • కర్పూరము వఱకు = విలువైన కర్పూరం వంటి వస్తువుల దాకా

    • ఉంఛవృత్తిచే = వీధిలో జోలె కట్టుకుని తిరిగి యాచించే వృత్తి ద్వారా

    • ఆర్జించి = సంపాదించి

    • మెప్పులకు = ఇతరుల పొగడ్తల కోసం

    • పొట్ట నింపి = కడుపు నింపుకుంటూ

    • మేమే పెద్దల మనుచు = మేమే అందరికంటే గొప్ప జ్ఞానులము అనుకుంటూ

    • రేపటి కూటికి = రేపటి భోజనానికి

    • లేదని = ఏమీ లేదని

    • రేయిపగలు = రాత్రింబగళ్లు

    • వెసనమొంది (వ్యసనము + పొంది) = కష్టాలు పడుతూ / విచారిస్తూ

    • శ్రీపతి పూజలు = లక్ష్మీపతియైన ఆ విష్ణుమూర్తి (హరి) సేవలను

    • మఱచి = విస్మరించి

    • చేసినట్టి వారివలె నే = ఆ విధంగా ప్రవర్తించే కపట సంసారుల వలెనే నేను కూడా...

    • భ్రమనుకొని = భ్రమపడి

    • ఇరుగుపొరుగు = పొరుగువారు (వీడు చాలా గొప్పవాడు, పండితుడు అని పొరబాటుపడి)

    • భక్షింపరమ్మని పిల్వ = భోజనానికి రమ్మని పిలవగా

    • అమరుచికో = సరే అని వెళ్ళి (ఆ గృహస్థుల ప్రాణాలు విసిగిపోయేదాకా)

    • ఆ రోజున మాత్రము = ఆ సమయంలో మాత్రం

    • పూజ జపము = పూజలను, జపాలను

    • ఆసాయము (ప్రాద్దు క్రుంకేదాకా) = సాయంత్రం దాకా పొడిగిస్తూ / హెచ్చించుచు

    • చేతుననుచు = కపట నాటకం ఆడుతూ దాంభికుడిగా తిరిగానో...

    • నాయందు ఉండే తప్పులు = నాలో ఉన్న ఈ లోపాలన్నీ

    • నాడే తెలిసికొంటి గాని = ఇదివరకే తెలుసుకున్నాను

    • పా యవిడువక = నన్ను అస్సలు వదిలిపెట్టకుండా (కాపాడు)

    • మహానుభావ = ఓ గొప్ప ప్రభావం కలవాడా!

    • త్యాగరాజ వినుత = త్యాగరాజుచే కీర్తించబడేవాడా! (నన్ను రక్షించుము)

  • తాత్పర్యం: ఉప్పు లాంటి చౌకబారు వస్తువుల నుండి కర్పూరం లాంటి ఖరీదైన వస్తువుల దాకా ఉంఛవృత్తి ద్వారా యాచించి సంపాదిస్తూ, లోకుల మెప్పు కోసం ప్రాకులాడుతూ, "మేమే గొప్ప జ్ఞానులం" అని అహంకరిస్తూ, మళ్లీ రేపటి తిండికి ఏమౌతుందోనని రాత్రింబగళ్లు విచారించే లౌకిక జనుల వలె నేను ప్రవర్తించాను. శ్రీహరి సేవను మరచి, కేవలం లోకులు భ్రమపడి భోజనానికి పిలిస్తే, అక్కడ గొప్పలు ప్రదర్శించడానికి, ప్రాద్దుపోయేదాకా జపతపాలు చేస్తున్నట్లు కపట నాటకాలు ఆడాను. ఓ త్యాగరాజ వినుతుడా! నాలో ఉన్న ఈ తప్పులను, దాంభికత్వాన్ని నేను ముందే గ్రహించాను. నన్ను విడిచిపెట్టక రక్షించు స్వామి!

  • విశేషాలు: ఈ చరణంలో త్యాగరాజ స్వామి నాటి సమాజంలో భక్తి లేకపోయినా, కేవలం దాంభికం కోసం, పొట్టకూటి కోసం వేషాలు వేసే కపట భక్తుల తీరును తీవ్రంగా నిరసించారు. సమాజంలోని లోపాలను తనపై వేసుకుంటూ భగవంతుని ముందు పశ్చాత్తాపపడడం స్వామి వారి అనన్యమైన వినయానికి, ఆత్మపరిశీలనకు నిదర్శనం.

Thursday, May 28, 2026

ఎన్నాళ్లు నీదోవ జూతు

శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి వారి దివ్యనామ సంకీర్తనలలోని "ఎన్నాళ్లు నీదోవ జూతు పల్లవి ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేష వ్యాఖ్యానం  28 -05 .2026.

1. పల్లవి 

"ఎన్నాళ్లు నీదోవ జూతు–రామ – ఏమని నే  ప్రొ ద్దు ద్రోతు"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ! = ఓ రామచంద్రా!

  • నీదోవ = నీవు వచ్చే దారిని (నీ రాకకై)

  • ఎన్నాళ్లు = ఇంకెన్ని రోజులు

  • జూతు = చూడాలి?

  • ఏమని = ఏ విధంగా (ఏం చేస్తూ)

  • నే (నేను) = నేను

  • ప్రొద్దు = నా కాలాన్ని / రోజును

  • త్రో తు = గడపాలి? (వెళ్లబుచ్చాలి?)

తాత్పర్యం:

ఓ రామచంద్రా! నీ అనుగ్రహం కోసం, నీ రాక కోసం నేను ఇంకెన్నాళ్లు ఎదురుచూడాలి? నీవు లేని ఈ కాలాన్ని, ఈ రోజులను నేను ఏమని, ఏ విధంగా గడపాలి? (నీ విరహాన్ని భరించడం నావల్ల కావడం లేదు).

విపులమైన విశేషాలు:

  • ఆర్తి - విరహం: ఈ పల్లవిలో భక్తుడికి భగవంతునిపై ఉన్న తీవ్రమైన తపన, ఆర్తి కనిపిస్తాయి. కాలం వృథా అయిపోతోందనే వేదన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

  • సులభ శైలి: నిత్య జీవితంలో మనం వాడే "ప్రొద్దు తోచడం లేదు", "దోవ చూస్తున్నాం" అనే నానుడులను త్యాగయ్య భగవత్చింతనకు అన్వయించి పరమాద్భుతంగా మలిచారు.

2. మొదటి చరణం 

"నీకే మనసిచ్చి నేను – రామ – నీమేనని పెంచినాను"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ! = ఓ రామా!

  • నేను = నేను

  • నీకే = నీకే (మరెవరికీ కాకుండా కేవలం నీకే)

  • మనసు + ఇచ్చి = నా మనస్సును సమర్పించి

  • నీ మేను + అని (నీమేనని) = "ఈ శరీరం కూడా నీదే" అని 

  • పెంచినాను = భావించి పెంచిపోషిస్తున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ రామచంద్రా! నేను నా మనస్సును పూర్తిగా నీకే అర్పించేశాను. అంతేకాదు, నాలోని ఈ దేహాన్ని (శరీరాన్ని) కూడా నాది అనుకోకుండా, ఇది "నీ శరీరం, నీ సొత్తు" అనే భావనతోనే పెంచి పోషిస్తున్నాను.

విపులమైన విశేషాలు:

  • శరణాగతి తత్త్వం: ఇది పరిపూర్ణ శరణాగతికి ప్రతీక. మనస్సును భగవంతునికి ఇవ్వడమే కాక, దేహాన్ని కూడా భగవత్ స్వరూపంగా, ఆయన సొత్తుగా భావించడం అత్యున్నత భక్తి స్థితిని సూచిస్తుంది.

  • వ్యాఖ్యాన విశేషం: "పైకి ఏవో పనులు చేయుచున్నను నా మనసు మాత్రము నీ మీదనే ఉన్నది" అని త్యాగరాజ స్వామి ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు. లౌకిక ప్రపంచంలో శరీరం తిరుగుతున్నా, అంతరంగం మాత్రం రాముడికే అంకితమైంది.

3. రెండవ చరణం 

"ధరను కర్మములను గోరి–యుంటి–దలచుకొన్నది వేరేదారి"

ప్రతిపదార్థం:

  • ధరను = ఈ భూమిపై

  • కర్మములను = (లౌకిక లేదా కామ్య) కర్మలను / ఫలితాలను

  • కోరి + ఉంటి  = నేను కోరుకున్నానా? (లేదు)

  • తలచుకొన్నది = నేను మనస్సులో నిరంతరం తలచుకునేది, ఆశ్రయించినది మాత్రం

  • వేరే దారి = వేరొక మార్గము (అనగా కేవలం నీ భక్తి మార్గము).

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! ఈ భూమిపై ప్రాపంచిక సుఖాలను ఇచ్చే కర్మలను నేనేనాడూ కోరలేదు. లోకులు నడిచే దారి వేరు, కానీ నా మనస్సు నిరంతరం తలచుకుంటూ ఎంచుకున్న మోక్ష మార్గం, భక్తి మార్గం పూర్తిగా వేరైనది.

విపులమైన విశేషాలు:

  • నిష్కామ భక్తి: త్యాగరాజ స్వామి ఇక్కడ లోక సహజమైన కామ్య కర్మలను (ఫలితాన్ని ఆశించి చేసే పనులను) తిరస్కరించి, కేవలం రామ భక్తినే శరణు వేడుతున్నారు.

  • విశిష్టత: లోకులు లౌకిక సంపదల కోసం దేవుడిని పూజిస్తే, త్యాగయ్య దారి మాత్రం భగవత్ సాక్షాత్కారం మాత్రమేనని స్పష్టం చేస్తున్నారు.

4. మూడవ చరణం 

"అంద ఱివలెనే నీ భువిలో–బొమ్మ–లాట లాడుదుగాని మదిలో"

ప్రతిపదార్థం:

  • ఈ భువిలో = ఈ ప్రపంచంలో

  • అందటివలెనే = అందరిలాగే (సాధారణ మనుషుల వలెనే)

  • బొమ్మలాట = (సంసారమనే) బొమ్మల ఆటను

  • ఆడుదు(ను) + గాని = పైకి ఆడుతున్నాను గానీ

  • మదిలో = నా మనస్సులో మాత్రం (నీపైనే ధ్యానం ఉంది).

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! ఈ లోకంలో మిగతా మనుషుల లాగే నేను కూడా సంసారంలో తిరుగుతూ బొమ్మలాట ఆడుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాను. కానీ, అదంతా కేవలం పైకే. నా అంతరంగంలో (మదిలో) మాత్రం ఇదంతా ఒక నాటకమని గ్రహించి, నీ రాక కోసమే ఎదురుచూస్తున్నాను.

విపులమైన విశేషాలు:

  • ప్రపంచం ఒక నాటకరంగం: ఈ సృష్టిని భగవంతుని బొమ్మలాటగా భావించడం భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో ఒక ముఖ్య భాగం.

  • వ్యాఖ్యాన విశేషం:  "అందరివలె నేను ఈ ప్రపంచములో బొమ్మలాట యాడుచు ఇదంతయు బూటకమని తలంచుచు మనసులో మాత్రము నీ దారికై ఎదురు చూచుచున్నాను." సంసారంలో ఉన్నా తామరాకుపై నీటిబొట్టులా జీవించే యోగి స్థితి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

5. నాల్గవ చరణం 

"రామయ్య నలుగురిలోనా–నా–లోమర్మములు దెలుపవలెనా"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామయ్య! = ఓ రామయ్య!

  • నలుగురిలోనా = పదిమందిలో (లోకమంతటి ఎదుట)

  • నా లోమర్మములు = నా లోపలి గుట్టులను, రహస్యాలను

  • తెలుపవలెనా = బయటపెట్టాలా? నీకు తెలియనివా?

తాత్పర్యం:

ఓ రామయ్య! నా అంతరంగం ఏమిటో, నా స్థితి ఏమిటో నీకు పూర్తిగా తెలుసు. అలాంటప్పుడు నలుగురిలో నా లోపలి గుట్టును, నా బాధను రచ్చకీడ్చడం లేదా నన్ను అవమానించడం నీకు తగునా?

విపులమైన విశేషాలు:

  • భక్త వాత్సల్యం - నిందాపరిహారం: భక్తుడు భగవంతుడిని తన ఆత్మీయుడిగా భావించి చేసే లాలన, కాస్త కోపం ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. "నా గుట్టు నీకు తెలుసు కదా, నలుగురిలో నన్ను నవ్వులపాలు చేయకు" అని ఇక్కడ వేడుకుంటున్నారు.

  • పద వివరణ:  నా లోమర్మములు = నా లోపలి గుట్టు.

6. ఐదవ చరణం 

"రసికులకే సరిబోను–వట్టి – తసుకులకే హాస్యమౌను"

ప్రతిపదార్థం:

  • రసికులకే = కావ్య, నాటక, సంగీతాది కళలు తెలిసి తామే గొప్పవారమని తల ఊపేవారికి

  • సరిబోను = నేను సరితూగను (వారి దృష్టిలో నేను సమానుడిని కాను)

  • వట్టి = కేవలము

  • తసుకులకే = కపటులకు, దాంబికులకు (పైబాగా నటించేవారికి)

  • హాస్యమౌను = నేను ఒక పరిహాస పాత్రగా (నవ్వులపాలుగా) మారుతున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! లౌకిక విద్యలు, కళలు తెలిసి తామే గొప్ప రసికులమని విర్రవీగేవారికి నేను సరిపోను. పైకి గొప్పలు చెప్పుకునే కపటులు, దాంబికుల ముందు నా భక్తి, నా స్థితి ఒక ఎగతాళిగా, హాస్యాస్పదంగా తయారవుతోంది.

విపులమైన విశేషాలు:

  • లోక రీతిపై విరక్తి: సమాజంలో భక్తి లేని బాహ్య పాండిత్యాన్ని, కపటత్వాన్ని త్యాగరాజ స్వామి ఇక్కడ ఎండగట్టారు. నిజమైన భక్తుడి ఆరాటం లోకాయతులకు పిచ్చితనంగా, నవ్వులాటగా కనిపిస్తుందని బాధపడుతున్నారు.

  • పద వివరణ:  రసికులకు = కావ్యనాటక సంగీతాదులు తెలిసికొన్నామని తల లూపేవారికి (పరిహాస సూచకము) మరియు తసుకులకు = కపటులకు, దాంబికులకు.

7. ఆరవ చరణం 

"తొలిభక్తులవద్ద కొలువో–రావు–కలుగు ధనములకు సెలవో"

ప్రతిపదార్థం:

  • తొలిభక్తులవద్ద = పూర్వపు భక్తులైన ప్రహ్లాదుడు, ధ్రువుడు వంటి మహానుభావుల దగ్గర

  • కొలువో = సభ తీర్చి కొలువున్నావేమో?

  • రావు = నా దగ్గరకు రావడం లేదు

  • కలుగు = (నా దగ్గరకు వస్తే) నీకున్న

  • ధనములకు = ధన సంపదలకు

  • సెలవో = ఖర్చయిపోతుందనా? (నీ సొమ్ము ఏమైనా తరిగిపోతుందా?)

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! ప్రహ్లాదాది పూర్వ భక్తులు నిన్ను చుట్టుముట్టి కొలుస్తుంటే ఆ సభలోనే మునిగిపోయి నా దగ్గరకు రావడం లేదా? లేక ఒకవేళ దయామయుడివైన నీవు నా వంటి దీనుడి దగ్గరకు వస్తే నీ సంపదలు ఏమైనా ఖర్చయిపోతాయని భయపడుతున్నావా?

విపులమైన  విశేషాలు:

  • భక్తి నిందాస్తుతి: ఇది త్యాగయ్య గారి విలక్షణమైన 'నిందాస్తుతి' శైలికి అద్భుత ఉదాహరణ. భగవంతుడిని కాస్త చమత్కారంతో, కోపంతో నిందిస్తున్నట్లు నటిస్తూనే ఆయనపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమను వ్యక్తపరచడం దీని ప్రత్యేకత.

  • వ్యాఖ్యాన విశేషం: "నా దగ్గరకు వచ్చుటలో నీకేమైన ధనము నష్టము అగునా" అని భక్తుడు భగవంతుడిని ప్రేమపూర్వక నిష్ఠూరంతో అడుగుతున్నాడు.

8. ఏడవ చరణం 

"ఎందుకు యింక పరాకు–రామ–ఇంకను దప్పులు పెట్టబోకు"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ! = ఓ రామా!

  • ఇంక = ఇంకెందుకు

  • పరాకు = ఈ నిర్లక్ష్యం / అలసత్వం?

  • ఇంకను = ఇకనైనా

  • త ప్పులు = నా తప్పులను, నేరాలను

  • పెట్టబోకు = ఎంచకు (లెక్క పెట్టకు).

తాత్పర్యం:

ఓ రామచంద్రా! నాపై ఇకనైనా ఈ నిర్లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టు. నన్ను నీ వాడిగా స్వీకరించు అంతే కానీ, నాలో ఉన్న తప్పులనే వెతుకుతూ నన్ను నీకు దూరం చేసుకోకు.

విపులమైన విశేషాలు:

  • క్షమాపణ - ఆర్తి: మానవ సహజంగా జరిగే పొరపాట్లను క్షమించమని, భగవంతుని అపార కరుణను వేడుకునే ఘట్టం ఇది. దేవుడు తప్పులు ఎంచే న్యాయాధికారి కాదని, కరుణించే తండ్రి కావాలని త్యాగయ్య ప్రార్థిస్తున్నారు.

  • సాధన పాఠం: కీర్తన పాఠంలో "యింక" అనే పదాన్ని తాళ లయ కోసం వాడారు. స్వామి వారిని త్వరపడమని బ్రతిమాలుకునే ఆర్తి ఇందులో కనిపిస్తుంది.

15. పద్నాల్గవ చరణం 

"పూలమ్మి బ్రతికినవారు–రామ–పుల్లలమ్మఁ బిల్వ రారు"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ! = ఓ రామా!

  • పూలు + అమ్మి (పూలమ్మి) = సుగంధభరితమైన పూలను అమ్ముకుని

  • బ్రతికినవారు = గౌరవంగా జీవించినవారు

  • పుల్లలు + అమ్మన్ (పుల్లలమ్మ) = (కట్టెలు కొట్టుకుని) ఎండు పుల్లలను అమ్ముకోవడానికి

  • పిల్వ రారు = ఇష్టపడరు / వెళ్లరు.

తాత్పర్యం:

ఓ రామచంద్రా! పూల వంటి సుకుమారమైన, శ్రేష్ఠమైన వస్తువులను అమ్ముకుని ఎంతో గౌరవంగా బ్రతికిన సుకుమారులు, ఆ తరువాత కాలంలో దారిద్ర్యంతో కట్టె పుల్లలు అమ్ముకునే నీచ స్థితికి దిగజారడానికి ఇష్టపడరు కదా! (అలాగే నీ భక్తి అనే శ్రేష్ఠమైన మార్గంలో ఉన్న నేను, తిరిగి సంసారమనే లౌకిక బంధాల వైపు ఎలా వెళ్లగలను?)

విపులమైన విశేషాలు:

  • లోకోక్తి - అద్భుత ఉపమానం: లోకంలో ఉండే ఒక చక్కని సామెతను త్యాగరాజ స్వామి ఇక్కడ భక్తికి అన్వయించారు.  "పువ్వులమ్మిన వీధిలో కట్టెలమ్ముమందువా".

  • భావ ప్రతీక: శ్రీరామ భక్తి అనే పరిమళభరితమైన పూలతో వ్యాపారం (భగవత్ చింతన) చేసిన మనస్సు, మళ్లీ ప్రాపంచిక తాపత్రయాలనే కట్టె పుల్లలను మోయడానికి సిద్ధపడదని, తన నిశ్చలమైన నిష్ఠను స్వామికి తెలియజేస్తున్నారు.

16. పదిహేనవ చరణం

"ఆచులకన నీకుఁ గాదా–రామ–ఏచుబుద్ధి విడరాదా"

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ! = ఓ రామా!

  • ఆ చులకన = (నీ భక్తుడనైన నేను ఇలా దీనుడిగా అలమటిస్తుంటే లోకం నన్ను చూసి నవ్వుతుంది, ఆ అవమానం)

  • నీకున్ + కాదా (నీకుఁగాదా) = అది నీకే చులకన (అగౌరవం) కాదా?

  • ఏచు బుద్ధి = నన్ను ఇలా ఏడిపించే / బాధపెట్టే ఆలోచనను 

  • విడరాదా = ఇకనైనా విడిచిపెట్టకూడదా?

తాత్పర్యం:

ఓ రామా! నిన్నే నమ్ముకున్న నీ భక్తుడు ఇలా దీనుడై అల్లాడిపోతుంటే, అది చూసి లోకులు నవ్వితే ఆ చులకన తనం నా ఒక్కడికే కాదు, నా వెనుక ఉన్న నీకు కూడా వస్తుంది కదా! కాబట్టి, నన్ను ఇంకా ఇలా పరీక్షించి బాధపెట్టే ఆలోచనను (బుద్ధిని) ఇకనైనా విడిచిపెట్టి నన్ను అనుగ్రహించు.

విపులమైన విశేషాలు:

  • భక్తుని చనువు: భగవంతుడికి, భక్తుడికి మధ్య ఉండే అవినాభావ సంబంధాన్ని ఈ చరణం సూచిస్తుంది. భక్తుని గౌరవం భగవంతుని ప్రతిష్ఠతో ముడిపడి ఉంటుందని త్యాగయ్య ఇక్కడ ఎంతో చనువుతో గుర్తుచేస్తున్నారు.

  • పద వివరణ:  ఏచుబుద్ధి = నన్ను బాధ పెట్టవలెననే నీ ఆలోచన.

17. పదహారవ చరణం

"ఓ జగదీశ ఖరారే–త్యాగ–రాజు నీవాడని పేరే"

ప్రతిపదార్థం:

  • ఓ జగదీశ! = ఓ విశ్వేశ్వరా! జగత్ప్రభూ!

  • ఖర + అరే (ఖరారే) = ఖరాసురుడనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడా! 

  • త్యాగరాజు = ఈ త్యాగరాజు

  • నీవాడు + అని (నీవాడని) = కేవలం "నీకు సంబంధించినవాడు, నీ భక్తుడు" అని మాత్రమే

  • పేరే = లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు (కాబట్టి నన్ను కాపాడు).

తాత్పర్యం:

ఓ జగన్నాథా! ఖరాసుర సంహారకుడవైన ఓ రామచంద్రా! ఈ త్యాగరాజు కేవలం "నీవాడు, నీ పరమ భక్తుడు" అని మాత్రమే ఈ లోకమంతా పిలవబడుతున్నాడు. ఆ నమ్మకాన్ని వమ్ము చేయకుండా నన్ను నీ చరణాల చెంత చేర్చుకో.

విపులమైన విశేషాలు:

  • ముద్ర : శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి వారు తన ప్రతి కీర్తన చివరన తన పేరును (త్యాగరాజ ముద్ర) ఉంచుతారు. ఈ కీర్తనలో కూడా తనను తాను స్వామి వారి సొత్తుగా ప్రకటించుకున్నారు.

  • రక్షణకై ప్రార్థన:  "త్యాగరాజు నీవాడని పేరుగదా, దానిని కాపాడుకొనుము" అని వేడుకుంటున్నారు. లోకంలో తనకున్న 'రామభక్తుడు' అనే పేరు నిలబడాలన్నా, తనను సంసార సాగరం నుండి తరింపజేయాలన్నా అది ఒక్క రాముడి వల్లే సాధ్యమని కీర్తనను మంగళాంతం చేశారు.

ఈ విధంగా త్యాగరాజ స్వామి వారి 'ఎన్నాళ్లు నీదోవ జూతు' అనే ఈ దివ్యనామ సంకీర్తన సంపూర్ణ వ్యాఖ్యానంతో ముగిసింది.

Sunday, May 24, 2026

ఎన్నడు చూతునో

 

శ్రీ త్యాగరాజ కీర్తన వ్యాఖ్యానము

  • కీర్తన: ఎన్నడు చూతునో

  • రాగం: కళావతి (8వ మేళకర్త హనుమత్తోడి జన్యం)

  • తాళం: ఆది

1. పల్లవి

ఎన్నడు చూతునో ఇనకుల తిలక నిన్, || ఎన్నడు || 

పన్నగశయన భక్తజనావన 

 పున్నమచందురుఁ బోలు ముఖమ్మును || ఎన్నడు ||

ప్రతిపదార్థం:

  • ఇనకులతిలక  (ఇనకులేశ్వర): సూర్యవంశమునకు తిలకము వంటివాడా! (శ్రేష్ఠుడైన ఓ రామా!)

  • నిన్: నిన్ను

  • ఎన్నడు: ఏ రోజున

  • చూతునో: నేను దర్శింపగలనో కదా!

  • పన్నగశయన: సర్పాకారమైన శేషపాన్పుపై శయనించువాడా! (శ్రీమహావిష్ణు స్వరూపుడా!)

  • భక్తజనావన: భక్తులైన జనులను రక్షించువాడా!

  • పున్నమచందురున్ + పోలు: పున్నమి నాటి పూర్ణచంద్రునితో సమానమైన (ప్రకాశవంతమైన)

  • ముఖమ్మును: నీ దివ్య ముఖమండలమును

తాత్పర్యం:

సూర్యవంశ శ్రేష్ఠుడా! శేషశయనా! భక్తజన రక్షకుడా! పున్నమి చంద్రుని వంటి ప్రకాశవంతమైన, ఆహ్లాదకరమైన నీ దివ్య ముఖారవిందాన్ని నేను ఎన్నడు చూసి తరిస్తానో కదా అని త్యాగరాజస్వామి ఆవేదనతో కూడిన భక్తితో ప్రార్థిస్తున్నారు.

విశేషాలు :

ఈ పల్లవిలో త్యాగరాజస్వామి శ్రీరాముని దివ్యమంగళ స్వరూపాన్ని పున్నమి చంద్రునితో పోల్చారు. చంద్రుని దర్శనం చకోర పక్షులకు ఎంతటి ఆనందాన్ని ఇస్తుందో, భక్తుడికి భగవంతుని ముఖదర్శనం అంతటి ఉపశమనాన్ని, పరమానందాన్ని ఇస్తుందని ఇక్కడ భావం. నిరంతరం రామనామ స్మరణ చేసే భక్తుడు భగవద్దర్శనం కోసం పడే తపన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

2. చరణం

ధరణిజ సౌమిత్రి భరత రిపుఘ్న వా

నరయూధపతి  వరుఁ డాంజనేయుఁడు

కరుణను ఒకరు ఒకరు వర్ణింప,  నా

దరణను బిలిచె నిను త్యాగరాజార్చిత! || ఎన్నడు ||

ప్రతిపదార్థం:

  • ధరణిజ: భూదేవి పుత్రిక అయిన సీతాదేవి

  • సౌమిత్రి: సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుడు

  • భరత: భరతుడు

  • రిపుఘ్ను: శత్రువులను సంహరించు శత్రుఘ్నుడు

  • వానరయూధపతి: వానర సేనాధిపతియైన సుగ్రీవుడు

  • వరుఁడు + ఆంజనేయుఁడు: శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు

  • కరుణను: మిక్కిలి దయతో/ప్రేమతో

  • ఒకరు ఒకరు: ఒకరినొకరు మించి (పోటీపడుతూ)

  • వర్ణింప: నీ దివ్య గుణగణాలను కీర్తిస్తూ ఉండగా

  • ఆదరణను + పిలిచే: ఎంతో ప్రేమతో, ఆదరముతో వారిని దగ్గరకు పిలిచి లాలించే

  • నిను: నిన్ను (అటువంటి శ్రీరామచంద్రుని)

  • త్యాగరాజార్చిత: త్యాగరాజుచే పూజించబడేవాడా!

తాత్పర్యం:

భూజాతయైన సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు, వానరరాజు సుగ్రీవుడు, శ్రేష్ఠుడైన ఆంజనేయుడు... ఇలా నీ పరివారమంతా ఒకరిని మించి ఒకరు పరమ భక్తి శ్రద్ధలతో నీ దివ్య గుణాలను కీర్తిస్తున్నారు. అట్టి సమయంలో వారి భక్తికి మెచ్చి, వారిని ఎంతో ఆదర అభిమానాలతో దగ్గరకు పిలిచి లాలించే ఓ త్యాగరాజార్చిత రామచంద్రా! అటువంటి అపురూపమైన లీలా వినోద సమయాన ప్రకాశించే నీ ముఖాన్ని నేనెన్నడు చూతునో!

విశేషాలు :

ఈ చరణంలో త్యాగరాజస్వామి శ్రీరామచంద్రుని కొలువుకూటము (శ్రీరామ దర్బార్) దృశ్యాన్ని కళ్లకు కట్టినట్లు వివరించారు. శ్రీరాముని పరివార సభ్యులైన సీతా, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్నాదులు, సుగ్రీవ హనుమంతులు కేవలం సేవకులు మాత్రమే కాదు, వారు రాముని ఆత్మ స్వరూపులు. వారు ఒకరినొకరు పోటీ పడుతూ, ఎంతో కరుణతో, పరవశంతో శ్రీరాముని మహోన్నత గుణాలను, లీలలను వేర్వేరుగా కీర్తిస్తున్నారు.

అలా తన భక్త పరివారం తనను స్తుతిస్తూ ఉంటే, శ్రీహరి అయిన ఆ రామభద్రుడు అమితమైన వాత్సల్యంతో, ఆదరంతో వారిని ఒక్కొక్కరిని పేరుపేరునా పిలిచి, ప్రేమతో లాలించి కౌగిలించుకుంటున్నాడు. భగవంతునికి, భక్తునికి మధ్య ఉన్న అద్భుతమైన ప్రేమానుబంధానికి ఈ సన్నివేశం ఒక నిదర్శనం. అటువంటి పరమ పవిత్రమైన, మధురమైన సన్నివేశంలో, పున్నమి చంద్రుని వలె వెలిగిపోతున్న ఆ రామచంద్రుని దివ్య ముఖారవిందాన్ని దర్శించాలనే అమితమైన అభిలాషను, ఆర్తిని త్యాగరాజస్వామి ఈ కీర్తన ద్వారా మనకు అందించారు.

Saturday, May 23, 2026

ఎన్నగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు

"ఎన్నగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు". ఇది నీలాంబరి రాగం, ఆది తాళంలో కూర్చబడింది.  ఈ కీర్తన యొక్క ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 23  05 2026

పల్లవి: ఎన్నఁగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు                    పన్నుగఁ గనుగొనని కన్నులేలే కన్నెమిన్నలేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

  • ఎన్నఁగ = ఎంతగా లెక్కించి వర్ణించినప్పటికీ / ఆలోచించినా

  • మనసుకు రాని = మనోబుద్ధులకు సైతం పూర్తిగా అందనటువంటి (అగమ్యగోచరమైన)

  • పన్నగ శాయి = శేషపాన్పుపై శయనించే ఆ శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క

  • సొగసు = దివ్యమైన రూప లావణ్యాన్ని (అందాన్ని)

  • పన్నుగన్ = చక్కగా, నిశితంగా

  • కనుగొనని = దర్శించ లేనటువంటి

  • కన్నులు + ఏలే (కన్నులేలే) = ఆ కళ్ళు ఉండి ఏం లాభం? (అవి వ్యర్థము)

  • కన్నె మిన్నలు + ఏలే (కన్నెమిన్నలేలే) = కనులకి విందుచేసే శ్రేష్ఠులైన ఆ కన్యామణుల అందచందాలు ఎందుకు? (పరమాత్మ అందం ముందు అవి తృణప్రాయం)

2. తాత్పర్యం 

ఎంతగా మనసు పెట్టి ఆలోచించినా సాధారణ మానవ మేధస్సుకు, ఊహకు అందని పరమాద్భుతమైన రూపం శేషశయనుడైన ఆ శ్రీహరిది. అంతటి దివ్య సౌందర్యాన్ని తనివితీరా చూసి తరించలేని కన్నులు ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే, ఆ పరమాత్మ రూప లావణ్యాన్ని చూడలేని కళ్ళు ఉండి, లోకంలోని శ్రేష్ఠులైన కన్యామణుల అందాలను చూసినా ప్రయోజనం లేదు.

3. విశేషాలు 

  • భావ పరిణామం:  ప్రహ్లాదుడు తన గురువైన నారద మహర్షి ద్వారా వైకుంఠవాసుడైన శ్రీహరి చక్కదనాన్ని, వైభవాన్ని వింటాడు. ఆ స్వామిని దర్శించాలనే తీవ్రమైన ఆరాటంతో, పరితాపంతో "ప్రపంచమంతా హరిమయమే" అని భావిస్తూ పలికిన పరమ భక్తి పూర్వకమైన మాటలివి.

  • శేషశాయి వైశిష్ట్యం: అనంతత్వానికి ప్రతీక అయిన ఆదిశేషుడిపై శయనించిన ఆ నారాయణుని దివ్యమంగళ స్వరూపం కేవలం చర్మచక్షువులకే కాదు, మనోచక్షువులకు సైతం అందని అద్భుతం.

మొదటి చరణం

కీర్తన భాగం:

మోహముతో నీలవారివాహకాంతిని గేరిన                                                                                  శ్రీహరిని గట్టుకొనని దేహమేలే ఈ గేహమేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

  • మోహముతో = మిక్కిలి అనురాగముతో / ప్రేమతో

  • నీల వారివాహ కాంతిని = నీలి రంగు మేఘం యొక్క మెరుపును / తళుకును

  • గే రిన = వెక్కిరించినట్లున్న (అనగా నీలిమేఘ శ్యాముని కాంతిని సైతం త్రోసిరాజనే అంతటి ప్రకాశవంతమైన దేహకాంతి గల)

  • శ్రీహరిని = ఆ లక్ష్మీవల్లభుడైన శ్రీహరిని

  • క ట్టుకొనని = గట్టిగా కౌగిలించుకొనని (భక్తితో హృదయానికి హత్తుకొనని)

  • దేహము + ఏలే (దేహమేలే) = ఈ మానవ శరీరం ఉండి ఏం లాభం?

  • ఈ గేహము + ఏలే (ఈ గేహమేలే) = (ఆ స్వామి కొలువై ఉండని) ఈ ఇల్లు, సంసార సాగరం ఎందుకు? అవి వ్యర్థము.

2. తాత్పర్యం 

నిగనిగలాడే నీలిమేఘాల కాంతిని సైతం తిరస్కరించే అంతటి అద్భుతమైన, మోహనకరమైన శ్యామల దేహచ్ఛాయ కలిగిన శ్రీహరిని భక్తితో ఆలింగనం చేసుకోలేని (హృదయానికి హత్తుకోలేని) ఈ భౌతిక శరీరం ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే ఆ పరమాత్మ స్మరణ లేని ఈ ఇల్లు, ఇల్లాలు, సంసార కాపురం అన్నీ నిరర్థకమే.

3. విశేషాలు

  • సారూప్యత (పోతన భాగవత పోలిక): ఈ చరణం భక్తాగ్రేసరుడైన పోతన గారు భాగవతంలో రచించిన ప్రసిద్ధ పద్యాలను గుర్తుచేస్తుంది.

    "కంజాక్షు నర్చించు కరములు కరములు" "కంజాక్షునకుఁ గాని కాయంబు కాయమే" అనే భావనతో ఈ త్యాగరాజ కీర్తన సంపూర్ణంగా ఏకీభవిస్తుంది. భగవంతుని సేవకు ఉపయోగపడని దేహము, గృహము శూన్యంతో సమానమని ఇక్కడ వ్యాఖ్యానించబడింది.

  • శబ్దాలంకారం: ఈ కీర్తనలో ప్రతి చరణం చివర వచ్చే అనుప్రాస (కన్నులేలే, కన్నెమిన్నలేలే, దేహమేలే, గేహమేలే) శబ్దాలంకార చమత్కృతిని, వినసొంపైన నాద శైలిని కలిగి ఉంది.

సరసిజ మల్లె తులసీ విరవాజి పారిజాత                                                                                   విరులచే బూజించని కరములేలే ఈ కాపురములేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

  • సరసిజ = పద్మాలు (తామర పూలు)

  • మల్లె = మల్లెపూలు

  • తులసీ = పవిత్రమైన తులసి దళాలు

  • విరవాజి = విరజాజి పూలు

  • పారిజాత = దేవతా వృక్షమైన పారిజాత పుష్పాలు

  • విరులచే = మొదలైన శ్రేష్ఠమైన పూలచేత

  • పూజించని = (ఆ శ్రీహరిని) అర్చించనటువంటి

  • కరములు + ఏలే (కరములేలే) = ఆ చేతులు ఉండి ఏం లాభం? (అవి వ్యర్థము)

  • ఈ కాపురములు + ఏలే (ఈ కాపురములేలే) = భగవద్భక్తి లేని ఈ సంసార జీవనాలు, కాపురాలు ఎందుకు? (నిరర్థకము)

2. తాత్పర్యం 

తామరలు, మల్లెలు, పవిత్రమైన తులసి, విరజాజులు, పారిజాతాలు వంటి సుగంధ భరితమైన దివ్య పుష్పాలతో ఆ పరమాత్ముని అర్చించని చేతులు ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే, ఏ దైవచింతన లేకుండా కేవలం లౌకిక సుఖాల కోసమే సాగించే ఇటువంటి సంసారాలు, కాపురాలు అన్నీ తలక్రిందులైనట్లే, అవి ఉండి కూడా ప్రయోజనం లేదు.

3. విశేషాలు 

  • భక్తి మార్గంలో అర్చన: నవవిధ భక్తి మార్గాలలో 'అర్చనం' ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. భగవంతుడు ఇచ్చిన చేతులతో ఆయనకే పూజ చేయకపోతే ఆ చేతులు కేవలం భౌతికమైన అవయవాలు మాత్రమే అవుతాయి కానీ సార్థకతను పొందవని త్యాగరాజ స్వామి భావం.

  • భాగవత పోలిక: పోతనామాత్యుల భాగవతంలోని "కంజాక్షు నర్చించు కరములు కరములు" (పద్మాక్షుడైన శ్రీహరిని పూజించే చేతులే నిజమైన చేతులు) అనే ప్రసిద్ధ పద్య భావన ఈ చరణంలో అడుగడుగునా కనిపిస్తుంది.

మూడవ (ఆఖరి) చరణం

కీర్తన భాగం:

మాలిమితో త్యాగరాజు నేలిన రామమూర్తిని                                                                         లాలించి పొగడని నాలికేలే సూత్రమాలికేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

  • మాలిమితో = మిక్కిలి స్నేహముతో / అమితమైన వాత్సల్యముతో

  • త్యాగరాజున్ = త్యాగరాజ స్వామిని

  • ఏలిన = రక్షించిన / ఏలుకున్నటువంటి

  • రామమూర్తిని = ఆ శ్రీరామచంద్రమూర్తిని

  • లాలించి = ఎంతో లాలనగా, ప్రేమగా

  • పొగడని = కీర్తించనటువంటి (స్తుతించని)

  • నాలిక + ఏలే (నాలికేలే) = ఆ నాలుక ఉండి ఏం ప్రయోజనం?

  • సూత్రమాలిక + ఏలే (సూత్రమాలికేలే) = (భగవన్నామ స్మరణ లేని) జపమాలికలు ఎందుకు? లేదా వ్యాకరణాది శాస్త్ర సూత్రాలను వల్లిస్తూ పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించడం ఎందుకు? (అవన్నీ వ్యర్థము).

2. తాత్పర్యం 

అమితమైన ప్రేమతో తన్ను తరింపజేసిన ఆ లక్ష్మణాగ్రజుడైన శ్రీరామచంద్రమూర్తిని ప్రేమగా కీర్తించని నాలుక ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అంతటి పరమాత్మపై నిజమైన భక్తి లేకుండా కేవలం బాహ్య ఆడంబరం కోసం త్రిప్పే జపమాలలు గానీ, భగవదనుభూతిని ఇవ్వని వ్యాకరణాది శాస్త్ర సూత్రాల పాండిత్యం గానీ ఉండి ఏమాత్రం లాభం లేదు.

3. విశేషాలు 

  • ముద్ర (Signature): త్యాగరాజ స్వామి తన ప్రతి కీర్తన చివర తన ముద్రను ఉంచుతారు. ఇక్కడ 'త్యాగరాజు నేలిన రామమూర్తిని' అంటూ తన ఇష్టదైవమైన శ్రీరామునిపై గల అనన్య భక్తిని చాటుకున్నారు. వ్యాఖ్యానం ప్రకారం శ్రీహరి చక్కదనాన్ని ప్రహ్లాదుడు తలచుకున్నా, ముగింపులో త్యాగయ్య తనకు సర్వస్వమైన రామచంద్రునితో అన్వయించి కీర్తించారు.

  • బాహ్య ఆడంబరాల ఖండన: కేవలం జపమాలలు తిప్పడం లేదా శాస్త్ర సూత్రాలను చదవడం వల్ల ముక్తి రాదు; అంతఃకరణలో భగవంతునిపై "మాలిమి" (ప్రేమ/స్నేహం) ఉండడమే ముఖ్యమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది. శ్రీహరి కైంకర్యమే ముఖ్యం, అది లేనినాడు అంతా శూన్యం.

  • శబ్దాలంకారం: పూర్వ చరణాల వలెనే ఇక్కడ కూడా "నాలికేలే", "సూత్రమాలికేలే" అంటూ అంత్యానుప్రాస అలంకారం ఎంతో అందంగా కుదిరింది.

 

Thursday, May 21, 2026

ఎదుట నిలిచితే నీదుసొమ్ము లేమి బోదురా

ఎదుట నిలిచితే నీదుసొమ్ము లేమి బోదురా

 వాగ్గేయకారుడు త్యాగరాజ స్వామి రచించిన ప్రసిద్ధ కీర్తన "ఎదుట నిలిచితే నీదుసొమ్ము లేమి బోదురా". శంకరాభరణ రాగం, ఆది తాళంలో సాగే ఈ కీర్తనకు సంబంధించిన ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాల వ్యాఖ్యానం 22 -05 -2026

పల్లవి

ఎదుట నిలిచితే నీదుసొమ్ము లేమి బోదురా

నుదుటివ్రాతగాని మట్టుమీరను నా

తరము దెలిసి మోసము బోదునా

ప్రతిపదార్థం

  • ఎదుట నిలిచితే = (ఓ రామా! నువ్వు నా) కళ్ళ ముందు వచ్చి నిలబడితే
  • నీదు సొమ్ము = నీ ఆస్తి / నీ సంపద
  • ఏమి బోదురా = ఏం కరిగిపోతుంది? (ఏమీ నశించిపోదు కదా!)
  • నుదుటి వ్రాత గాని = నా లలాట లిఖితం (బ్రహ్మ రాసిన రాత) ప్రకారమే గాని
  • మట్టు మీరను = నేను హద్దులు మీరి ప్రవర్తించను / నా ప్రాప్తాన్ని మించి ఆశించను
  • నా తరము = నా యోగ్యత, నా స్థాయి, నా తాహతు
  • తెలిసి = తెలుసుకుని
  • మోసము బోదునా = నేను భ్రమపడి మోసపోతానా? (పోను అని భావం).

తాత్పర్యం

ఓ శ్రీరామా! నీవు నా కళ్ళముందు వచ్చి సాక్షాత్కరిస్తే నీ ఆస్తిపాస్తులేమైనా కరిగిపోతాయా? నా నుదుటి రాతను దాటి, నా ప్రాప్తానికి మించి నేనేమీ అడగను. నా తాహతు, నా స్థాయి ఏంటో నాకు బాగా తెలుసు. అలాంటప్పుడు నిన్ను చూసి నేను భ్రమపడి, లేనిపోనివి కోరి మోసపోతానా? (కాబట్టి నా ముందు నిలబడటానికి ఎందుకు సంకోచిస్తావు?)

విశేషాలు

  • భక్తుని ఆత్మాభిమానం, ఆర్తి: భగవంతుడు తన ఎదుటికి రావడానికి సంకోచిస్తున్నాడేమో అని భావించిన త్యాగరాజ స్వామి, ఇక్కడ ఒక చక్కని చమత్కారంతో, నిందాగర్భితమైన స్తుతి (వ్యాజస్తుతి) చేస్తున్నారు. "నేను నీ ఆస్తిని లాక్కోను, నా రాతను మించి ఏదీ ఆశించను, కేవలం నీ దర్శనం మాత్రమే కోరుకుంటున్నాను" అని భగవంతునికి భరోసా ఇస్తున్నారు.

మొదటి చరణం (సరిచేసిన పాఠ్యం)

సరాసరిగా జూతురా నాయవ

సరాల దెలియుము వరాలడుగ జూ

లరా సకలదేవరాయ మనవి వి

నరాఘహర సుందరాకార నా

(

ప్రతిపదార్థం

  • సరాసరిగా = సమదృష్టితో / పక్షపాతం లేకుండా ఒకేలా

  • జూతురా = చూస్తావా?

  • నా అవసరాలు  = నా  అవసరాలు

  •  తె లియుము = తెలుసుకో

  • వరాలు అడుగ = (లౌకికమైన) కోరికలు, వరాలు కోరడానికి

  • చాలరా = నా వల్ల కాదు / నా మనసు ఒప్పుకోదు

  • సకల దేవరాయ = సమస్త దేవతలకు రాజైనవాడా! (ప్రభువా!)

  • మనవి వినరా = నా విన్నపాన్ని ఆలకించు

  • అఘహర = పాపములను హరించువాడా! (పాపనాశనుడా!)

  • సుందరాకార = అత్యంత అందమైన రూపం కలవాడా!

తాత్పర్యం

సమస్త దేవతలకు ప్రభువైనవాడా, పాపనాశనా, సుందర స్వరూపుడా! నా మనవి ఆలకించు. నా  అవసరాలు తీర్చు. నా మనసులోని యదార్థాన్ని, నా తాహతును గ్రహించు. నిన్ను ప్రాకృతికమైన వరాలు, లౌకిక కోరికలు అడగడం నా వల్ల కాదు (నాకు ఇష్టం లేదు).

విశేషాలు

  • నిష్కామ భక్తి ప్రతీక: త్యాగరాజ స్వామి తనకు భోగభాగ్యాలు, ఇతర వరాలు ఏవీ అక్కర్లేదని, కేవలం భగవంతుని సమదృష్టి, అనుగ్రహం మాత్రమే చాలని ఈ చరణంలో స్పష్టం చేస్తున్నారు.

  • పద విరుపు చమత్కారం: వినరా + అఘహర = వినరాఘవహర అని చదవాలి. 'అఘ' అంటే పాపం, 'హర' అంటే హరించేవాడు. త్యాగయ్య గారి పద ప్రయోగాలలోని నైపుణ్యానికి ఇది ఒక చక్కని ఉదాహరణ.

చరణం 2

విదేహజారమణ దేవ బ్రోవగ

నిదే సమయమన్యదేవతల వే

డదే మనసు దెలియదేమి రాఘవ

ఇదేటి శౌర్యము పదేపదే నా

ప్రతిపదార్థం

  • విదేహజా రమణ = విదేహ రాజైన జనకుని కుమార్తె (సీతాదేవి) కి ప్రియుడైనవాడా! (రామా!)
  • దేవ = ఓ దైవమా!
  • బ్రోవగ = నన్ను రక్షించడానికి
  • ఇదే సమయము = ఇదే సరైన సమయం
  • అన్య దేవతల = ఇతర దేవతలను
  • వేడదే = నా మనసు ప్రార్థించదు / కోరదు
  • మనసు తెలియదేమి = నా మనసులోని ఈ భావం నీకు తెలియదా?
  • రాఘవ = ఓ రామా!
  • ఇదేటి శౌర్యము = ఇదేం పరాక్రమం? (నన్ను విస్మరించడం నీ శౌర్యానికి తగునా?)
  • पదేపదే = మాటిమాటికీ (నన్ను పరీక్షించడం)

తాత్పర్యం

సీతామనోహరా! నన్ను రక్షించడానికి ఇదే సరైన సమయం. నా మనసు నిన్ను తప్ప వేరే ఇతర దేవతలను వేడుకోదు, వారిపై రుచి చూపదు. ఈ సత్యం నీకు తెలిసి కూడా నన్ను మాటిమాటికీ ఇలా దూరం పెట్టి బాధించడం, ఉపేక్షించడం నీలాంటి వీరునికి తగునా? ఇది నీ శౌర్యానికి అందం తెస్తుందా?

విశేషాలు

  • అనన్య భక్తి: "అన్యదేవతల వేడదే మనసు" అనడం ద్వారా త్యాగయ్య తనకున్న ఏకనిష్ఠను, శ్రీరామునిపై ఉన్న పరమ భక్తిని చాటుకున్నారు.
  • భక్తుని నిలదీత: భగవంతుడు తనను రక్షించకుండా ఆలస్యం చేస్తుంటే, "ఇదేటి శౌర్యము" అని భక్తుడు ప్రేమతో, చనువుతో నిలదీస్తున్నట్లు ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

చరణం 3

తరాన దొరకని పరాకు నాయెడ

ను రామ జేసితే సురాసురులు మె

త్తురా ఇప్పుడు ఈ హరామితన మే

లరా భక్తత్యాగరాజనుత నా

ప్రతిపదార్థం

  • తరాన దొరకని = నీ స్థాయికి తగని / ఎన్నడూ ఎరుగని / అసాధారణమైన
  • పరాకు = నిర్లక్ష్యం / అలసత్వం
  • నా యెడను = నా పట్ల
  • రామ = ఓ రామా!
  • జేసితే = చూపిస్తే / చేస్తే
  • సురాసురులు = దేవతలు మరియు రాక్షసులు సైతం
  • మెత్తురా = మెచ్చుకుంటారా? (మెచ్చుకోరు అని భావం)
  • ఇప్పుడు = ఈ సమయంలో
  • ఈ హరామితనము = ఈ అన్యాయ స్వభావం / కఠినత్వం
  • ఏలరా = ఎందుకు?
  • భక్త త్యాగరాజ నుత = భక్తుడైన త్యాగరాజు చేత స్తుతించబడినవాడా!

తాత్పర్యం

భక్తజన పరిపాలకుడా, త్యాగరాజనుతుడా! నా పట్ల నువ్వు ఎన్నడూ లేని విధంగా ఇంతటి నిర్లక్ష్యాన్ని, పరాకును చూపిస్తే లోకంలోని దేవతలు, రాక్షసులు సైతం నిన్ను చూసి నవ్వుతారు గాని మెచ్చుకోరు. రామా! ఈ సమయంలో నాపై ఇంత కఠినత్వాన్ని, అన్యాయ స్వభావాన్ని చూపించడం నీకు న్యాయమా?

విశేషాలు

  • హరామితనము (పదప్రయోగం): నాటి కాలంలో వాడుకలో ఉన్న అన్యభాషా పదాన్ని (ఉర్దూ/హిందుస్థానీ ప్రభావం) త్యాగయ్య ఇక్కడ "అన్యాయ స్వభావం" లేదా "కుయుక్తి/కఠినత్వం" అనే అర్థంలో వాడారు. దేవునిపై ఉన్న అమితమైన చనువుతో, కోపంతో భక్తుడు వాడిన పదమిది.
  • కీర్తన అంతరార్థంఈ కీర్తన ద్వారా భక్తులు ఎల్లప్పుడూ నిష్కాములై ఉండాలని, భగవంతుని సాక్షాత్కారాన్ని మాత్రమే పరమావధిగా భావించాలని, దైవానుకూలంగా వచ్చే సుఖదుఃఖాలను సమానంగా స్వీకరించాలని త్యాగరాజ స్వామి మనకు ప్రబోధిస్తున్నారు.

Wednesday, May 20, 2026

ఎట్లా దొరికితివో రామ తన

మహావాగ్గేయకారుడైన శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి రచించిన  కీర్తన "ఎట్లా దొరికితివో రామ తన". ఈ కీర్తన వసంత రాగం, ఆది తాళంలో స్వరపరచబడింది.

ఈ కీర్తనలోని పల్లవి, అనుపల్లవి, చరణాలకు సంబంధించిన ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విపులమైన విశేషాలు 

1. పల్లవి

కీర్తన భాగం: ఎట్లా దొరికితివో రామ తన ||కె||

ప్రతిపదార్థం:

  • రామ = ఓ రామచంద్రా!

  • తన = నాకు (నావంటి సామాన్యుడికి)

  • ఎట్లా = ఏ విధంగా / ఎంత సులభంగా

  • దొరికితివో = లభించావో కదా! (లభించడం నా భాగ్యం).

తాత్పర్యం:

ఓ శ్రీరామచంద్రా! ఏ అర్హత లేని నా వంటివాడికి నువ్వు ఇంత సులభంగా ఎలా లభ్యమయ్యావో కదా! నీ కరుణాకటాక్షాలు నాకు దక్కడం నా పూర్వజన్మ సుకృతం.

విపుల విశేషాలు:

  • ఆశ్చర్యానందం: త్యాగరాజ స్వామికి శ్రీరాముని సేవ చేసుకునే భాగ్యం దక్కినప్పుడు కలిగిన అమితమైన ఆనందం, ఆశ్చర్యం ఈ పల్లవిలో కనిపిస్తాయి. భగవంతుడు ఇంత సులభంగా భక్తుడికి లొంగిపోతాడా అనే విస్మయం ఇందులో వ్యక్తమవుతోంది.

  • భక్తి పారవశ్యం: దేవుడు లభించడం అనేది మానవ ప్రయత్నం వల్ల మాత్రమే సాధ్యం కాదని, అది కేవలం ఆ ఈశ్వరుని అనుగ్రహం వల్లే జరుగుతుందని త్యాగయ్య ఇక్కడ గుర్తుచేస్తున్నారు.

2. అనుపల్లవి

కీర్తన భాగం: చుట్లారగడియ దోవకు నాదు-పట్లాభిమానము లేకుండగ ||ఎ||

ప్రతిపదార్థం:

  • చుట్లార గడియ దోవకు = నా చుట్టుపక్కల అర గడియ కాలంలో (సుమారు 12 నిమిషాల నడక దూరంలో) ప్రయాణించేంత పరిధిలో

  • నాదు పట్ల = నా మీద

  • అభిమానము = ఆదరణ, ప్రేమ, కరుణ

  • లేకుండగ = ఎవరికీ లేని సమయంలో (నన్ను పట్టించుకునేవారే లేని స్థితిలో).

తాత్పర్యం:

నా చుట్టుపక్కల ఒక అర గడియ కాలంలో నడిచి వెళ్లగలిగే అంత దగ్గరి దూరంలో కూడా, నాపై కనీస అభిమానం గానీ, ఆదరణ గానీ చూపించేవారే ఎవరూ లేని అనాథ స్థితిలో నేను ఉన్నప్పుడు... ఓ రామా! నువ్వు నాకు లభించావు.

విపుల విశేషాలు:

  • లోక రీతి - భగవత్ కరుణ: లోకంలో మనుషులు స్వార్థపరులు. కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు చుట్టుపక్కల ఉన్నవారు కూడా పట్టించుకోరు. కానీ, లోకమంతా మనల్ని విడిచిపెట్టినా, భగవంతుడు మాత్రం మన చేయి విడువడు అనే పరమార్థం ఇందులో ఉంది.

  • సాంఘిక విశ్లేషణ: త్యాగరాజ స్వామి భక్తి మార్గంలో ఉన్నప్పుడు సమాజం నుండి లేదా చుట్టుపక్కల వారి నుండి ఆయనకు ఎదురైన నిరాదరణను, ఒంటరితనాన్ని ఈ చరణం సూచిస్తుంది. అలాంటి దీన స్థితిలో రాముడే ఆయనకు సర్వస్వమయ్యాడు.

3. చరణం

కీర్తన భాగం: పాదమహిమో పెద్దలాశీ - ర్వాదబలమొ సుస్వరపు నాదఫలమొ త్యాగరాజ - ఖేదహర శ్రీనాథ తన ||కె||

ప్రతిపదార్థం:

  • పాద మహిమో = (అహల్యను బ్రతికించిన) నీ పాదాల యొక్క గొప్పతనమో!

  • పెద్దల ఆశీర్వాద బలమొ = నా గురువులు, పెద్దల యొక్క దీవెనల పుణ్యబలమో!

  • సుస్వరపు నాద ఫలమొ = చక్కని స్వరాలతో నిండిన సంగీత ఉపాసన (నాదోపాసన) యొక్క ఫలితమో!

  • త్యాగరాజ ఖేదహర = త్యాగరాజుని యొక్క దుఃఖాలను హరించేవాడా!

  • శ్రీనాథ = లక్ష్మీపతివైన ఓ శ్రీరామా!

  • తన = నాకు (ఎలా దొరికితివో కదా).

తాత్పర్యం:

త్యాగరాజుడనైన నా యొక్క సమస్త దుఃఖాలను హరించే ఓ లక్ష్మీపతీ, శ్రీరామా! నువ్వు నాకు లభించడానికి కారణం ఏమిటి? అది అహల్య వంటివారిని తరింపజేసిన నీ పాదాల మహిమా? లేక నాపై నా పెద్దలు, పూర్వీకులు చూపిన ఆశీర్వాద బలమా? లేక నేను నిరంతరం చేసే సుస్వరమైన నాదోపాసన (సంగీత సాధన) యొక్క ఫలితమా? నాకు అర్థం కావడం లేదు.

విపుల విశేషాలు:

  • వినయ గుణం: తనకు భగవత్ సాక్షాత్కారం లభించినప్పటికీ, త్యాగయ్య తన గొప్పతనం ఏమీ లేదని చెబుతున్నారు. క్రెడిట్ అంతా రాముని పాదాలకు, పెద్దల ఆశీస్సులకు, సంగీతానికి ఇస్తూ తన పరమ వినయాన్ని చాటుకున్నారు.

  • సంగీత సాధన - ముక్తి మార్గం: "సుస్వరపు నాద ఫలమొ" అనడం ద్వారా భక్తితో కూడిన సంగీత సాధన నేరుగా భగవంతుని చెంతకు చేరుస్తుందని త్యాగరాజ స్వామి బలంగా విశ్వసించారు మరియు నిరూపించారు.

  • ఖేదహర (దుఃఖ హరిత): భగవంతుని స్మరణ మనుషుల లౌకిక, మానసిక బాధలను (ఖేదములను) దూరం చేస్తుందని ఈ చరణం ద్వారా మనకు స్పష్టమవుతోంది.

నాదతనుమనిశం శంకరం

  నాదతనుమనిశం శంకరం రాగం: చిత్తరంజని | తాళం: ఆది | మేళకర్త: 19 కీర్తన: పల్లవి: నాదతనుమనిశం శంకరం నమామి మే మనసా శిరసా ॥నాదతను॥ అనుపల్లవి: మోద...