ఎన్నగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు

"ఎన్నగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు". ఇది నీలాంబరి రాగం, ఆది తాళంలో కూర్చబడింది.  ఈ కీర్తన యొక్క ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 23  05 2026

పల్లవి: ఎన్నఁగ మనసుకు రాని పన్నగశాయి సొగసు                    పన్నుగఁ గనుగొనని కన్నులేలే కన్నెమిన్నలేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

• ఎన్నఁగ = ఎంతగా లెక్కించి వర్ణించినప్పటికీ / ఆలోచించినా

• మనసుకు రాని = మనోబుద్ధులకు సైతం పూర్తిగా అందనటువంటి (అగమ్యగోచరమైన)

• పన్నగ శాయి = శేషపాన్పుపై శయనించే ఆ శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క

• సొగసు = దివ్యమైన రూప లావణ్యాన్ని (అందాన్ని)

• పన్నుగన్ = చక్కగా, నిశితంగా

• కనుగొనని = దర్శించ లేనటువంటి

• కన్నులు + ఏలే (కన్నులేలే) = ఆ కళ్ళు ఉండి ఏం లాభం? (అవి వ్యర్థము)

• కన్నె మిన్నలు + ఏలే (కన్నెమిన్నలేలే) = కనులకి విందుచేసే శ్రేష్ఠులైన ఆ కన్యామణుల అందచందాలు ఎందుకు? (పరమాత్మ అందం ముందు అవి తృణప్రాయం)

2. తాత్పర్యం 

ఎంతగా మనసు పెట్టి ఆలోచించినా సాధారణ మానవ మేధస్సుకు, ఊహకు అందని పరమాద్భుతమైన రూపం శేషశయనుడైన ఆ శ్రీహరిది. అంతటి దివ్య సౌందర్యాన్ని తనివితీరా చూసి తరించలేని కన్నులు ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే, ఆ పరమాత్మ రూప లావణ్యాన్ని చూడలేని కళ్ళు ఉండి, లోకంలోని శ్రేష్ఠులైన కన్యామణుల అందాలను చూసినా ప్రయోజనం లేదు.

3. విశేషాలు 

• భావ పరిణామం:  ప్రహ్లాదుడు తన గురువైన నారద మహర్షి ద్వారా వైకుంఠవాసుడైన శ్రీహరి చక్కదనాన్ని, వైభవాన్ని వింటాడు. ఆ స్వామిని దర్శించాలనే తీవ్రమైన ఆరాటంతో, పరితాపంతో "ప్రపంచమంతా హరిమయమే" అని భావిస్తూ పలికిన పరమ భక్తి పూర్వకమైన మాటలివి.

• శేషశాయి వైశిష్ట్యం: అనంతత్వానికి ప్రతీక అయిన ఆదిశేషుడిపై శయనించిన ఆ నారాయణుని దివ్యమంగళ స్వరూపం కేవలం చర్మచక్షువులకే కాదు, మనోచక్షువులకు సైతం అందని అద్భుతం.

మొదటి చరణం

కీర్తన భాగం:

మోహముతో నీలవారివాహకాంతిని గేరిన                                                                                  శ్రీహరిని గట్టుకొనని దేహమేలే ఈ గేహమేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

• మోహముతో = మిక్కిలి అనురాగముతో / ప్రేమతో

• నీల వారివాహ కాంతిని = నీలి రంగు మేఘం యొక్క మెరుపును / తళుకును

• గే రిన = వెక్కిరించినట్లున్న (అనగా నీలిమేఘ శ్యాముని కాంతిని సైతం త్రోసిరాజనే అంతటి ప్రకాశవంతమైన దేహకాంతి గల)

• శ్రీహరిని = ఆ లక్ష్మీవల్లభుడైన శ్రీహరిని

• క ట్టుకొనని = గట్టిగా కౌగిలించుకొనని (భక్తితో హృదయానికి హత్తుకొనని)

• దేహము + ఏలే (దేహమేలే) = ఈ మానవ శరీరం ఉండి ఏం లాభం?

• ఈ గేహము + ఏలే (ఈ గేహమేలే) = (ఆ స్వామి కొలువై ఉండని) ఈ ఇల్లు, సంసార సాగరం ఎందుకు? అవి వ్యర్థము.

2. తాత్పర్యం 

నిగనిగలాడే నీలిమేఘాల కాంతిని సైతం తిరస్కరించే అంతటి అద్భుతమైన, మోహనకరమైన శ్యామల దేహచ్ఛాయ కలిగిన శ్రీహరిని భక్తితో ఆలింగనం చేసుకోలేని (హృదయానికి హత్తుకోలేని) ఈ భౌతిక శరీరం ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే ఆ పరమాత్మ స్మరణ లేని ఈ ఇల్లు, ఇల్లాలు, సంసార కాపురం అన్నీ నిరర్థకమే.

3. విశేషాలు

• సారూప్యత (పోతన భాగవత పోలిక): ఈ చరణం భక్తాగ్రేసరుడైన పోతన గారు భాగవతంలో రచించిన ప్రసిద్ధ పద్యాలను గుర్తుచేస్తుంది.

  "కంజాక్షు నర్చించు కరములు కరములు" "కంజాక్షునకుఁ గాని కాయంబు కాయమే" అనే భావనతో ఈ త్యాగరాజ కీర్తన సంపూర్ణంగా ఏకీభవిస్తుంది. భగవంతుని సేవకు ఉపయోగపడని దేహము, గృహము శూన్యంతో సమానమని ఇక్కడ వ్యాఖ్యానించబడింది.

• శబ్దాలంకారం: ఈ కీర్తనలో ప్రతి చరణం చివర వచ్చే అనుప్రాస (కన్నులేలే, కన్నెమిన్నలేలే, దేహమేలే, గేహమేలే) శబ్దాలంకార చమత్కృతిని, వినసొంపైన నాద శైలిని కలిగి ఉంది.

సరసిజ మల్లె తులసీ విరవాజి పారిజాత                                                                                   విరులచే బూజించని కరములేలే ఈ కాపురములేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

• సరసిజ = పద్మాలు (తామర పూలు)

• మల్లె = మల్లెపూలు

• తులసీ = పవిత్రమైన తులసి దళాలు

• విరవాజి = విరజాజి పూలు

• పారిజాత = దేవతా వృక్షమైన పారిజాత పుష్పాలు

• విరులచే = మొదలైన శ్రేష్ఠమైన పూలచేత

• పూజించని = (ఆ శ్రీహరిని) అర్చించనటువంటి

• కరములు + ఏలే (కరములేలే) = ఆ చేతులు ఉండి ఏం లాభం? (అవి వ్యర్థము)

• ఈ కాపురములు + ఏలే (ఈ కాపురములేలే) = భగవద్భక్తి లేని ఈ సంసార జీవనాలు, కాపురాలు ఎందుకు? (నిరర్థకము)

2. తాత్పర్యం 

తామరలు, మల్లెలు, పవిత్రమైన తులసి, విరజాజులు, పారిజాతాలు వంటి సుగంధ భరితమైన దివ్య పుష్పాలతో ఆ పరమాత్ముని అర్చించని చేతులు ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అలాగే, ఏ దైవచింతన లేకుండా కేవలం లౌకిక సుఖాల కోసమే సాగించే ఇటువంటి సంసారాలు, కాపురాలు అన్నీ తలక్రిందులైనట్లే, అవి ఉండి కూడా ప్రయోజనం లేదు.

3. విశేషాలు 

• భక్తి మార్గంలో అర్చన: నవవిధ భక్తి మార్గాలలో 'అర్చనం' ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. భగవంతుడు ఇచ్చిన చేతులతో ఆయనకే పూజ చేయకపోతే ఆ చేతులు కేవలం భౌతికమైన అవయవాలు మాత్రమే అవుతాయి కానీ సార్థకతను పొందవని త్యాగరాజ స్వామి భావం.

• భాగవత పోలిక: పోతనామాత్యుల భాగవతంలోని "కంజాక్షు నర్చించు కరములు కరములు" (పద్మాక్షుడైన శ్రీహరిని పూజించే చేతులే నిజమైన చేతులు) అనే ప్రసిద్ధ పద్య భావన ఈ చరణంలో అడుగడుగునా కనిపిస్తుంది.

మూడవ (ఆఖరి) చరణం

కీర్తన భాగం:

మాలిమితో త్యాగరాజు నేలిన రామమూర్తిని                                                                         లాలించి పొగడని నాలికేలే సూత్రమాలికేలే ॥ఎ॥

1. ప్రతిపదార్థం 

• మాలిమితో = మిక్కిలి స్నేహముతో / అమితమైన వాత్సల్యముతో

• త్యాగరాజున్ = త్యాగరాజ స్వామిని

• ఏలిన = రక్షించిన / ఏలుకున్నటువంటి

• రామమూర్తిని = ఆ శ్రీరామచంద్రమూర్తిని

• లాలించి = ఎంతో లాలనగా, ప్రేమగా

• పొగడని = కీర్తించనటువంటి (స్తుతించని)

• నాలిక + ఏలే (నాలికేలే) = ఆ నాలుక ఉండి ఏం ప్రయోజనం?

• సూత్రమాలిక + ఏలే (సూత్రమాలికేలే) = (భగవన్నామ స్మరణ లేని) జపమాలికలు ఎందుకు? లేదా వ్యాకరణాది శాస్త్ర సూత్రాలను వల్లిస్తూ పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించడం ఎందుకు? (అవన్నీ వ్యర్థము).

2. తాత్పర్యం 

అమితమైన ప్రేమతో తన్ను తరింపజేసిన ఆ లక్ష్మణాగ్రజుడైన శ్రీరామచంద్రమూర్తిని ప్రేమగా కీర్తించని నాలుక ఉండి కూడా వ్యర్థమే. అంతటి పరమాత్మపై నిజమైన భక్తి లేకుండా కేవలం బాహ్య ఆడంబరం కోసం త్రిప్పే జపమాలలు గానీ, భగవదనుభూతిని ఇవ్వని వ్యాకరణాది శాస్త్ర సూత్రాల పాండిత్యం గానీ ఉండి ఏమాత్రం లాభం లేదు.

3. విశేషాలు 

• ముద్ర (Signature): త్యాగరాజ స్వామి తన ప్రతి కీర్తన చివర తన ముద్రను ఉంచుతారు. ఇక్కడ 'త్యాగరాజు నేలిన రామమూర్తిని' అంటూ తన ఇష్టదైవమైన శ్రీరామునిపై గల అనన్య భక్తిని చాటుకున్నారు. వ్యాఖ్యానం ప్రకారం శ్రీహరి చక్కదనాన్ని ప్రహ్లాదుడు తలచుకున్నా, ముగింపులో త్యాగయ్య తనకు సర్వస్వమైన రామచంద్రునితో అన్వయించి కీర్తించారు.

• బాహ్య ఆడంబరాల ఖండన: కేవలం జపమాలలు తిప్పడం లేదా శాస్త్ర సూత్రాలను చదవడం వల్ల ముక్తి రాదు; అంతఃకరణలో భగవంతునిపై "మాలిమి" (ప్రేమ/స్నేహం) ఉండడమే ముఖ్యమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది. శ్రీహరి కైంకర్యమే ముఖ్యం, అది లేనినాడు అంతా శూన్యం.

• శబ్దాలంకారం: పూర్వ చరణాల వలెనే ఇక్కడ కూడా "నాలికేలే", "సూత్రమాలికేలే" అంటూ అంత్యానుప్రాస అలంకారం ఎంతో అందంగా కుదిరింది.