ఈశ పాహి మాం జగదీశ

 

ఈశ పాహి మాం జగదీశ

త్యాగరాజ స్వామి రచించిన ఈ కీర్తన కల్యాణి రాగం, రూపక తాళంలో సాగే అత్యద్భుతమైన శివ స్తోత్రం.  ఈ కీర్తన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 25  02 2026

---

ఈశ పాహి మాం జగదీశ

రాగం: కల్యాణి | తాళం: రూపకం

పల్లవి

ఈశ పాహి మాం జగదీశ

• ప్రతిపదార్థం:

  • ఈశ: ఓ పరమేశ్వరా!

  • జగదీశ: లోకనాయకా!

  • పాహి మాం: నన్ను రక్షించుము.

• తాత్పర్యం: జగత్తుకంతటికీ అధిపతివైన ఓ పరమేశ్వరా! నన్ను కాపాడుము.

---

అనుపల్లవి

ఆశరగణమదహరణ బిలేశయభూష సప్తఋషీశ

• ప్రతిపదార్థం:

  • ఆశరగణ: రాక్షస సమూహము యొక్క,

  • మదహరణ: గర్వాన్ని అణిచివేసినవాడా!

  • బిలేశయభూష: పాములను ఆభరణాలుగా ధరించినవాడా! (బిలేశయము అంటే రంధ్రాలలో నివసించే పాము)

  • సప్తఋషీశ: సప్తర్షులకు (ఏడుగురు మహర్షులకు) ప్రభువైనవాడా!

• తాత్పర్యం: రాక్షసుల గర్వాన్ని హరించినవాడా, సర్పములను అలంకారముగా ధరించినవాడా, సప్తర్షులచే కొలవబడే స్వామీ! నన్ను రక్షించుము.

• విశేషం: శివుడు సంహారకర్తగా దుష్టశిక్షణ చేస్తాడని, అలాగే యోగీశ్వరుడిగా మహర్షులచే పూజింపబడతాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

మొదటి చరణం

శ్రీనాథకరార్చిత దొరికేనాల్పుల కీ దర్శన

మేనాటి తపఃఫలమో నీ నామము దొరకె

• ప్రతిపదార్థం:

  • శ్రీనాథ కర అర్చిత: లక్ష్మీపతి అయిన విష్ణుమూర్తి చేతుల ద్వారా పూజింపబడినవాడా!

  • అల్పులకు: సామాన్యులకు లేదా అల్పులైన వారికి,

  • ఈ దర్శనము  దొరికేనా: నీ దర్శన భాగ్యం లభిస్తుందా? (లభించదు అని భావం)

  • ఏనాటి తపఃఫలమో: ఏ జన్మలో చేసుకున్న తపస్సు ఫలితమో కదా!

  • నీ నామము దొరకె: నీ పవిత్ర నామము నాకు లభించినది.

• తాత్పర్యం: మహావిష్ణువు చేతనే పూజలందుకునే నీ దివ్య దర్శనం అల్పులకు సాధ్యం కాదు. నేను పూర్వ జన్మలో ఏ పుణ్యం చేసుకున్నానో కానీ, ఈనాడు నీ నామస్మరణ చేసే భాగ్యం నాకు దక్కింది.

• విశేషం - భక్తి వైశిష్ట్యం: భగవంతుని నామం లభించడమే ఒక గొప్ప వరమని త్యాగయ్య ఇక్కడ భావిస్తున్నారు. శివకేశవుల అభేదాన్ని "శ్రీనాథుడు పూజించడం" ద్వారా సూచించారు.

---

రెండవ చరణం

శ్రీ నారదగాన ప్రియ దీనార్తి నివారణ పర-

మానందార్ణవ దేవ యనాపజనక సప్తఋషీశ

• ప్రతిపదార్థం:

  • శ్రీ నారదగాన ప్రియ: నారదుని సంగీతమంటే ఇష్టపడేవాడా!

  • దీన ఆర్తి నివారణ: దీనుల యొక్క దుఃఖాన్ని (బాధలను) పోగొట్టేవాడా!

  • పరమానంద ఆర్ణవ: అత్యున్నతమైన ఆనందమనే సముద్రము వంటివాడా!

  • దేవ: ఓ దైవమా!

  • యనాప జనక: అగ్ని దేవుడికి తండ్రి వంటివాడా! (శివుని మూడవ కన్ను అగ్ని స్వరూపం)

• తాత్పర్యం: నారదుడి గానానికి మురిసిపోయేవాడా, ఆర్తుల బాధలు తీర్చేవాడా, సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన ఓ పరమేశ్వరా! నన్ను రక్షించుము.

• విశేషం - నాద బ్రహ్మ: శివుడు సంగీత ప్రియుడని ("నారదగాన ప్రియ") చెప్పడం ద్వారా సంగీతం ద్వారా భగవంతుడిని త్వరగా చేరుకోవచ్చని త్యాగరాజ స్వామి సూచించారు.

మూడవ చరణం

వ్యాసార్చిత పాలితనిజదాస భూలోకకై-

లాసంబను పలుకులు నిజమే సారెకు గంటి

నీ సాటి యెవరయ్యా నీ సాక్షాత్కారమున

వేసట లెల్ల దొలగె నేడే జన్మము సాఫల్యము

ప్రతిపదార్థం

• వ్యాస అర్చిత: వేదవ్యాస మహర్షిచే పూజింపబడినవాడా!

• పాలిత నిజదాస: తనను నమ్ముకున్న నిజమైన భక్తులను రక్షించువాడా!

• భూలోక కైలాసంబను పలుకులు: ఈ క్షేత్రం (లేదా నీ సన్నిధి) భూలోక కైలాసమని అందరూ చెప్పుకునే మాటలు.

• నిజమే సారెకు గంటి: నిజమేనని ఇప్పుడు ప్రత్యక్షంగా చూశాను (నిశ్చయించుకున్నాను).

• నీ సాటి యెవరయ్యా: నీతో సమానమైన వారు ఇంకెవరున్నారు స్వామీ?

• నీ సాక్షాత్కారమున: నీ దర్శన భాగ్యం కలగడం వల్ల.

• వేసటలెల్ల దొలగె: నా అలసటలు, సంసార బాధలు (పరితాపములు) అన్నీ తొలగిపోయాయి.

• నేడే జన్మము సాఫల్యము: ఈ రోజుతో నా జన్మ ధన్యమైంది.

---

తాత్పర్యం

వ్యాస మహర్షిచే అర్చింపబడేవాడా, నీ భక్తులను కంటికి రెప్పలా కాపాడుకునేవాడా! ఈ క్షేత్రం భూలోక కైలాసమని పెద్దలు చెప్పే మాట ఎంత నిజమో ఈనాడు నీ దర్శనంతో నాకు అర్థమైంది. నీకు సాటి వచ్చే దైవం మరొకరు లేరు. నీ సాక్షాత్కారంతో నా మనసులోని అలసట, తాపత్రయాలన్నీ దూరమయ్యాయి. నా జన్మ ఈనాటికి సార్థకమైంది.

---

విశేషాలు

• భూలోక కైలాసం: శివక్షేత్రాల వైభవాన్ని కొనియాడుతూ, భగవంతుడు కొలువై ఉన్న చోటు కైలాసంతో సమానమని త్యాగయ్య ఇక్కడ ఉద్ఘాటించారు.

• ఆధ్యాత్మిక తృప్తి: కేవలం భగవంతుని నామం లేదా దర్శనం వల్ల కలిగే శాంతిని "వేసటలెల్ల దొలగె" (అలసటలన్నీ పోయాయి) అనే పదం ద్వారా చాలా లోతుగా వివరించారు.

• వ్యాసార్చిత: ఈ పదం ద్వారా శివుని పురాణ ప్రాశస్త్యాన్ని, మహర్షులు ఆయనను కొలిచిన విధానాన్ని గుర్తుచేశారు.

చరణం - వివరణ

సామాదినిగమసంచార సోమాగ్ని తరణిలోచన

కామాదిఖండన సుత్రామార్చితపాద

హేమాచలచాప నినువినా మరెవరు మునిమనో-

ధామ త్యాగరాజ ప్రేమావతార జగదీశ

---

ప్రతిపదార్థం

• సామాది నిగమ సంచార: సామవేదము మొదలైన వేదములలో కీర్తింపబడేవాడు లేదా వేదములందు సంచరించేవాడు.

• సోమ అగ్ని తరణి లోచన: చంద్రుడు, అగ్ని మరియు సూర్యుడు నేత్రములుగా కలవాడు.

• కామాది ఖండన: కామము మొదలైన అరిషడ్వర్గాలను ఛేదించువాడు.

• సుత్రామ అర్చిత పాద: ఇంద్రునిచే పూజింపబడిన పాదములు కలవాడు.

• హేమాచల చాప: బంగారు కొండ అయిన మేరు పర్వతమును ధనస్సుగా ధరించినవాడు.

• నిను వినా మరెవరు: నీవు తప్ప ఇంకెవరు దిక్కు?

• ముని మనోధామ: మునుల మనస్సులనే నివాసముగా (ధామముగా) కలవాడు.

• త్యాగరాజ ప్రేమావతార: త్యాగరాజు పట్ల ప్రేమమూర్తిగా వెలసినవాడు.

---

తాత్పర్యం

సామవేదము మొదలైన వేదముల ద్వారా స్తుతింపబడేవాడా! సూర్యచంద్రాగ్నులనే మూడు కన్నులుగా కలిగిన ముక్కంటివి నీవు. కామక్రోధాదులను అంతం చేసి, ఇంద్రుని వంటి దేవతలచే పూజలందుకునే పాదములు నీవి. మేరు పర్వతాన్ని విల్లుగా పట్టిన ఓ పరమేశ్వరా, మునుల హృదయాలలో కొలువై ఉండే నీవు తప్ప నాకు వేరే దిక్కు ఎవరున్నారు? త్యాగరాజు పట్ల ప్రేమతో అవతరించిన ఓ జగదీశా, నన్ను రక్షించుము.

---

విశేషాలు

• అగ్నికి తండ్రి: ఇక్కడ "యనాప జనక" అంటే అగ్నికి తండ్రి అని భావం.

• భక్తి వైభవం: అనేక జన్మల పుణ్యం ఉంటే తప్ప శివ భక్తి దొరకదని, అట్టి అతిశయాన్ని ఈ కీర్తన ద్వారా త్యాగయ్య సూచించారు.

• వేసటలు: భగవంతుని నామస్మరణ వల్ల పరితాపములు (కష్టాలు) అన్నీ తొలగిపోతాయని ఇక్కడ వివరించబడింది.

వ్యాఖ్యానం

ఈ కీర్తనలో త్యాగయ్య శివుని అత్యున్నతమైన విశేషణాలతో స్తుతించారు. అనేక జన్మల సుకృతం ఉంటే తప్ప శివభక్తి అలవడదని, అటువంటి శివుడు కేవలం యోగులకే కాక, తన వంటి భక్తులకు కూడా తన నామము ద్వారా చేరువవుతున్నాడని ఈ కీర్తనలో చక్కగా వివరించారు.

---